عهد است يا استغراق جنس ، كه تعريف عهد از تعريف استغراق اولى است ، چون اگر بعضى افراد جنس در خارج يا در ذهن ياد شود ، پس حمل لام بر آن بعضِ ياد شده ، اولى است از حملش بر تمام افراد ، چون آن بعض ، متيقّن است ، ولى كل محتمل است .
وقتى اين روشن شد ، پس در جمع محلّى به لام نمىتوان از راه حقيقت ، آن را بر تعريف ماهيّت حمل كرد ، چون جمع براى افراد ماهيّت وضع شده است ، نه بر ماهيت از جهت خودش ، ليكن مجازاً بر آن حمل مىشود كه در توضيحش خواهد آمد . و اگر عهدى نبود ، نمىتوان آن را بر عهد حمل كرد . پس اين كلام صاحب التوضيح كه گفته : « و نه بعضى افراد چون اولويتى نيست » ، اشاره به اين مطلب است ، پس استغراق متعيّن شد » .
قاضى بخارى به صراحت مىگويد كه : « اگر عهدى نبود نمىتوان آن را بر عهد حمل كرد » و امكان ندارد آنها را بر بعضى افراد حمل كرد چون اولويتى نيست : « پس استغراق متعيّن شد » .
و همين برهان در مورد مطلق نيز جارى است ، « پس استغراق متعيّن شد » .
تفتازانى گويد :
« و استدلال بر مذاهب توقّف كردهاند ، گاهى با بيان اين كه مانند اين الفاظ كه ادّعاى عموميّت آن شده است ، مجمل است ، و گاهى با بيان اين كه مشترك است . در مورد اوّل : چون اعداد جمع متفاوت است بدون اولويت بعضى از آنها ، و چون تأكيد به كلمهى كلّ و اجمعين مىنمايد كه افادهى بيان شمول و استغراق دارد ، پس اگر براى استغراق بود ، به آن نيازى نيست ، پس آن براى بعض است و معلوم نيست ، پس مجمل خواهد بود » .
تفتازانى پس از آوردن وجه دوم گويد :
« پاسخ به اولى : بر كلّ حمل مىشود براى جلوگيرى از ترجيح بعضى بلامرجّح » . « 1 »
هامش
( 1 ) . التلويح فى شرح التوضيح ، فصل فى حكم العام ، از تقسيم أوّل ، از باب اوّل ، از ركن اوّل از قسم اوّل .