وهو الإشراف على الماء وغيره ، و « تصاد فيه » أي : تجديه ، مجزوم بجواب الأمر .
سؤال ثكط [ 529 ] :
طول وعرض بلد وزمين عبارت از چيست ؟ وقاسم زمين به أقاليم سبعه كيست ؟ ومبدأ هر إقليم از چه معلوم مىشود ؟ وقدرى از شهرهاى مشهورهء هر إقليم را بيان نمايند ؟ وقبله به چه نحو معلوم مىگردد ؟
جواب :
در ضمن پنج نمايش وخاتمه معلوم مىشود « 1 » :
نمايش أول :
گويند : موافق هيئت ؛ زمين مانند آسمان كروى است وآب به أكثر سطح زمين محيط است وعمارت به كمتر از يك ربع از سطح آن است وآن را ربع مسكون گويند ، وچون مركز زمين مركز عالم است پس دايرهء معدّل النهار كه عبارت است از خطّ موهومى كه بر دو نقطهء مشرق ومغرب اعتدالين گذرد وفلك را دونيم كند ، چون بر سطح زمين دايرهء عظيمهاى احداث نمايد آن را خطّ استوا خوانند وچون دايرهاى ديگر فرض كنند « 2 » كه به دو قطب معدّل ، يعنى دو قطب جنوب وشمال گذرد وخطّ استوا را نيز دونيم كند آن را دايرهء نصف النهار گويند وزمين به اين دو دايره به چهار ربع متساوي منقسم شود ، دو شمالي ودو جنوبي وطول هر ربعي بقدر نصفى از دايرهء عظيمه وعرضش بقدر ربعي از اين دايرهء عظيمه گردد .
واز اين چهار ربع يك ربع شمالي مسكون است امّا تمام آن معمور نيست ، بلكه بعضي از آن در جانب شمالي از فرط سرما ممكن نيست كه حيواني در آن تواند بود ، وآن مواضعى است كه عرضش زيادة از تمام ميل كلّى بود ، يعنى : زيادة بر شصت وشش درجه باشد كه در آن مقدار معموره نيست از
هامش
( 1 ) ب ، ه : مىگردد .
( 2 ) ج : شود .