تشريح المسائل
* حاصل مطلب در ( اقول . . . ) چيست ؟
پاسخ جناب شيخ به افادات جناب نراقى در ما نحن فيه ، مبنى بر اينكه : سه امر بر جناب نراقى مشتبه شده است .
* اشتباه اوّل نراقى چيست ؟
اين است كه در دو مثال جلوس و صوم ، ميان ظرفيت زمان و قيديت آن خلط كرده و حكم يكى را به ديگرى سرايت داده است .
به عبارت ديگر سؤال ما از جناب نراقى اين است كه : آيا در اين دو موردى كه زمان را قيد قرار داديد ، قيد براى حكم مثلا وجوب و يا متعلّق حكم يعنى جلوس و يا صوم كه فعل اختيارى مكلّف است قرار داديد و يا اينكه آن را صرفا ظرف به حساب آورديد ؟
* جناب شيخ چرا چنين سؤالى را مىفرمائيد ؟
زيرا : ويژگى قيد بودن زمان با ويژگى ظرف بودن آن فرق دارد :
1 - آنگاه كه زمان قيد واقع مىشود مكثر موضوع است ، چرا كه موضوع واحد يد زمان عقلا و شرعا با موضع فاقد قيد زمان متفاوت بوده و دو موضوع به حساب مىآيند .
فى المثل : وجوب در صم يوم الخميس با وجود در صم يوم الجمعة ، دو وجوب است كه داراى دو موضوع جداگانه است .
به عبارت ديگر تكليف در هريك از روز پنجشنبه و روز جمعه استقلالى است ، نه اينكه وجوب يوم الجمعة ، استمرار همان وجوب يوم الخميس باشد .
2 - امّا آنگاه كه زمان صرفا ظرف واقع مىشود ديگر مكثر موضوع نيست ، بلكه موضوع ، اصل ذات و طبيعت است كه گاهى در اين زمان و گاهى در زمان ديگر موجود مىباشد .
به عبارت ديگر وجوب يك حقيقت مستمرّ است كه امروز واجب است ، فردا واجب است و هكذا . . . و يا وجود زيد يك حقيقت است كه امروز موجود است ، فردا موجود است و هكذا . . .
يعنى : ازمنهء مختلفه ظروف زمانيهء براى هريك از اين وجودات واحده هستند .
* عبارة اخراى اين تفصيل شيخ چيست ؟
اين است كه به نظر شيخ و آخوند ( ره ) اخذ زمان در لسان دليل بر دو گونه است :