بنابراين : عبارت : لانّك كنت على يقين من طهارتك فشككت ، و عبارت : و ليس ينبغى لك ان تنقض اليقين بالشكّ ابتدا ، عبارة اخراى شكّ در بقاء طهارت است .
پس چگونه مىتوان گفت كه شكّ در بقاء از اخبار استفاده نمىشود ؟ و امّا اينكه با شرط بودن شكّ در بقاء استصحاب در زمان و حركت جارى مىشود ، بخاطر اين است كه هويت شخصى و وجود بسيط و خارجى آنها باقى است ، و عقل ، بقاى آن را تصديق كرده و حكم به بقاى آن مىكند ، چنان كه عرف نيز حكم به بقاى آن مىكند .
و امّا اينكه عند العقل بقاى آن ثابت است ، بخاطر اينكه در محل خودش « 1 » اثبات شده است ، اگرچه نحوهء وجود آن در حال گذر و پايانپذيرى و عبور است .
تا زمانى كه متحركى در حال حركت است ، حركت به شخصيت تدريجى خود ، محقّق و باقى است و براى هر موجودى ، گونهء ويژهاى از وجود مىباشد ، كه عدم آن به معدوم شدن همين وجود ويژه و اختصاصى است ، و نه وجودى كه لايق آن نيست . گونهء وجودى كه لايق حركت و زمان است ، وجود در حال گذر و جديدشونده است و نه وجود ثابت .
كسى كه وجود را براى حركت و زمان نفى مىكند ، اگر وجود ثابت را از آنها نفى كرده است ، تحقيقا چيزى را كه براى آنها نبوده است ، نفى كرده است ؛ و اگر وجود در حال گذر و جديدشونده را از آنها نفى كرده است ، ملتزم به چيزى شده است كه مخالف ضرورت و بداهت است .
حركت يك چيز داراى امتداد و استمرار است ؛ و به سبب امتداد در حال گذر ، باقى ، جديد شونده و دگرگونىپذير است .
كسى نمىتواند بگويد آنچه موجود است ، حركت توسطيه است ؛ و نه حركت قطعيه ، چرا كه حركت توسطيه اگر موجود باشد ، به معناى منقطع و بريده شدن تمام حدود و آنات ، از قبل و بعد خود است ، و وجود حد ديگر و آن بعدى منقطع از حد و آن ديگر است .
لازمهء حركت توسطيّه :
اولا : انكار حركت است چرا كه دگرگونى و بدل همديگر قرار گرفتن موجب وجود حركت نيست .
ثانيا : لازمهء آن ، جزءناپذير و پىدرپى آمدن آن مىباشد .
روى اين جهت ، حركت به معناى توسط و آن سيال ، وجود ندارد ؛ بلكه آنچه موجود است
هامش
( 1 ) . شفاء ، طبيعيات ، ج 1 ، ص 83 - 84 ؛ الحكمة المتعالية ، ج 3 ، ص 61 تا 64 .