به شريفترين و نيرومندترين نحوه صدور كه بيش از همه دلالت بر عظمت داشته باشد از او صادر شده است ، و جز واجب الوجود و صفات و افعال او هيچ موجود و هيچ چيزى نيست ، و ذات اقدس او ذاتى است كه براى هيچ يك از اذهان عالى ممكن نيست - و نه براى هيچ مدركى هر چند متعالى باشد ، خواه عقل يا نفس يا غير آن دو ، اگر بتواند مدرك باشد - كه در ملاحظه تعقّل ذاتى را ادراك كند كه بتواند فوق يا مثل او باشد ، بلكه هر گاه اجمالا تصور هم بكند او - تعالى - فوق آن تصور است ، و همچنين صفات كمال او و افعال او . و صفات كماليه او : از عظمت و جلال و قدرت و جمال و علم و حكمت و غير اينها نامتناهى است و براى آنها حد و نهايتى نيست ، و علم او به مخلوقات خويش از لحاظ كثرت و قوّت و كمال بىنهايت است ، و عظمت و جلال او را مراتب نامتناهى است كه اشرف موجودات و قويترين آنها طاقت ادراك حتى مرتبه اول آن را ندارد . پس كسى كه اين را شناخت و به آن يقين پيدا كرد ، و دانست كه اين جهان و هر چه در آن است در پيش عالم آخرت و آنچه در آن است قدر و نسبتى ندارد ، و لطفها و كرامتهاى خدا مخصوص بندگانى است كه نسبت خود را به او مىشناسند ، و يقين دارند كه هيچ شرافت و كمالى براى نفوس و عقول بالاتر از معرفت پروردگار و تقرّب به او و وصول به حبّ و انس او نيست ، همانا به اصل هر سعادت و نور و بهجتى رسيده است ، بخصوص وقتى كه از نفس خود اخلاق نكوهيده را زدوده و به فضيلتهاى اخلاقى متّصف شده باشد .
و از آنچه گفته شد روشن مىگردد كه : در ثبوت و تحقّق شوق به خداى سبحان براى بندگان جاى شك و ترديد نيست ، و عجب است از كسانى كه حقيقت شوق به خداى سبحان را به سبب انكار محبّت او منكرند - چنان كه خواهد آمد - زيرا شوق تصور نمىشود مگر به محبوب ، و ثبوت و تحقّق آن را از حيث نظر و اعتبار دانستى . و در ثبوت آن از آيات و اخبار نيز شكَّى نيست : خداى سبحان مىفرمايد :
« فَمَن كانَ يَرجُو لِقاءَ رَبِّه . . . » 18 : 110 تا آخر آيه ( كهف ، 111 ) « پس هر كه به لقاء پروردگار خويش اميدوار است . . » .
زيرا اميد و رجاء از شوق جدا و منفك نيست . و رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم در دعاى
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 166
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٦٦