و بزرگ در روز شمار بيشمار است . و اخبار ديگرى نيز هست كه دلالت دارد بر اينكه در دنيا امر به محاسبه و مراقبت شده ، و بر آن ترغيب نمودهاند ، و آن را سبب نجات و رهايى از حساب آخرت و دشوارى و سختگيرى آن قرار دادهاند .
پس هر كه نفس خود را پيش از آنكه به حساب او رسند محاسبه كند و آن را در نفسها و حركتها مطالبه و بازخواست نمايد ، و انديشه ها و چشم زدها را به حساب آورد و اعمال و اقوال خود را به ميزان شرع بسنجد : در قيامت حساب او آسان شود ، و جواب او هنگام سؤال حاضر باشد ، و بازگشتگاه و سرانجام وى نيكو خواهد بود .
و هر كه نفس خود را مورد محاسبه قرار ندهد : حسرت و ندامتش بر دوام و درنگ و توقّفش در پهنه و فراخناى قيامت دراز خواهد شد ، و كارهاى بدش او را به خوارى و رسوائى مىكشاند . خداى سبحان مىفرمايد :
« وَلتَنظُر نَفس ما قَدَّمت لِغَدٍ » 59 : 18 ( حشر ، 18 ) « و هر كس بايد بنگرد براى فردا چه پيش فرستاده است » .
و مراد از اين نگرش و نظر محاسبه اعمال است .
و رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود : « حاسبوا أنفسكم قبل أن تحاسبوا ، و زنوها قبل أن توزنوا » .
« به حساب خود برسيد پيش از آنكه به حساب شما رسند ، و [ اعمال ] خود را بسنجيد پيش از آنكه آن را [ به ترازوى قيامت ] بسنجند » .
و امام صادق عليه السّلام فرمود : « هر گاه يكى از شما از پروردگار خود چيزى بخواهد كه حتما به او عطا فرمايد بايد از همه مردم نااميد باشد ، و هيچ اميدى جز به خداى تعالى نداشته باشد ، و چون خداى تعالى اين را از دل وى دانست قطعا به او عطا مىفرمايد ، پس نفس خود را محاسبه كنيد پيش از آنكه شما را بر آن محاسبه كنند ، كه براى قيامت پنجاه موقف ( توقّفگاه ) است كه هر موقفى هزار سال آدمى را نگاه مىدارند . آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود :
« فى يَومٍ كانَ مِقدارُه خَمسينَ الفَ سَنَةٍ » 70 : 4 ( معارج ، 4 ) « در روزى كه اندازه آن پنجاه هزار سال است » .
و اينكه محاسبه را فرع بر نااميدى از مردم و اميدوارى به خدا قرار داده دلالت دارد
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 122
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٢٢