پس هر گفتار يا كردارى كه از روى ظلم از شخصى نسبت به ديگرى صادر شود اگر در شرع قصاص و غرامتى براى آن معيّن شده به همان اكتفا كند و از آن تجاوز نكند ، اگر چه باز عفو برتر و بهتر و به ورع و تقوى نزديكتر است . و اگر در شرع جزائى معيّن براى آن نرسيده است ، بايد در انتقام و تشفّى به مقدارى كه در آن حرام و دروغ نباشد بس كند ، مثل اينكه در مقابل كسى كه دشنام دهد يا از او بدگوئى كند و مانند آن كه در شرع مكافاتى براى آن معيّن نشده همين اندازه بگويد كه اى بىشرم اى بد اخلاق اى بىآبرو . . . و مانند اينها اگر اين صفات را داشته باشد . يا بگويد : خدا جزاى تو را بدهد و از تو انتقام بگيرد يا : تو كيستى ( كه من جواب تو بگويم ) ؟ يا : اى جاهل و اى احمق و اين دروغ نيست ، زيرا هيچ كس از جهل و حمق خالى نيست . امّا جهل كه معلوم است و امّا حمق به دليل آنچه وارد شده كه مردم همه در شناختن ذات خدا احمقند .
و دليل بر جواز اين مقدار از انتقام گفتار نبى اكرم صلَّى الله عليه و آله و سلَّم است كه فرمود :
« گناه دو ناسزاگو بر كسى است كه آغاز كرده به شرط آنكه مظلوم تجاوز نكند » ، و سخن امام كاظم عليه السّلام دربارهء دو مردى كه يكديگر را دشنام دهند : « آغاز كننده به دشنام ستمكارتر است و گناه خود و گناه رفيقش به گردن اوست در صورتى كه آن كس كه به او ستم شده از حدّ نگذرد » . اين دو حديث دلالت دارد براينكه كسى كه ناسزا و دشنام را آغاز نكرده مىتواند مقابله به مثل كند بدون اينكه مرتكب گناه و تعدّى شود . و معلوم است كه مراد از دشنام در اين دو حديث نمونهء كلماتى است كه ياد شد نه فحش و سخنان دروغ .
شكَّى نيست كه نگاه داشتن خود و اقتصار بر مجرّد آنچه بعد از شروع در جواب جائز شناخته شده مشكل است ، و شايد سكوت از جواب و حوالهء انتقام به ربّ الأرباب آسانتر و برتر است ، البتّه تا حدّى كه به بىغيرتى و بىحميّتى نكشد .
زيرا بيشتر مردم در وقت غضب از ضبط خود عاجزند و حال آنها در حدوث و زوال غضب مختلف است . پيغمبر اكرم صلَّى الله عليه و آله و سلَّم فرمود : « بنى آدم بر طبقات گوناگون آفريده شدهاند : بعضى دير به غضب مىآيند و زود بر مىگردند ( آرام مىگيرند ) و بعضى زود به خشم مىآيند و زود بر مىگردند ، و گروهى زود به غضب مىآيند
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 366
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٣٦٦