فصل 4 معالجات كلى و عمومى براى بيماريهاى نفسانى
علَّت انحراف اخلاقى اگر بيمارى جسمانى باشد بايد به وسيلهء درمان طبّى به دفع و زايل كردن آن پرداخت ، و اگر بيمارى نفسانى باشد معالجهء كلَّى و عمومى آن مانند معالجهء كلَّى و عمومى در طبّ بدنى است . و معالجهء كلَّى دربارهء آن اين است كه مرض را ابتدا به غذائى كه طبعا ضدّ آن بيمارى است علاج مىكنند ، چنان كه مرض سردى به غذاى گرم معالجه مىشود ، و اگر اين معالجه سود نبخشيد به دوا درمان مىكنند ، و اگر بازهم تأثير نكرد از داروهاى سمّى استفاده مىكنند و اگر به آن هم شفا و بهبود حاصل نشد با سوزاندن و يا قطع عضو عمل مىكنند و اين آخرين علاج است . قانون كلَّى در معالجهء نفسانى نيز چنين است ، به اين ترتيب كه پس از شناخت انحراف بايد به تحصيل فضيلتى كه ضدّ آن انحراف باشد مبادرت كرد ، و بر كارهائى كه آثار آن فضيلت است مواظبت و مراقبت نمود ، و اين به منزلهء غذاى ضدّ بيمارى است . پس همانطور كه حصول حرارت در مزاج برودت پديد آمده در آن را از ميان مىبرد ، همين طور هر فضيلتى كه در نفس پيدا شود رذيلت ضدّ آن را بر طرف مىكند . اگر اين دستور العمل سود نبخشيد بايد نفس را بر اين رذيلت و انحراف اخلاقى در انديشه ها يا در گفتار يا در عمل توبيخ و سرزنش كرد ، و او را به زبان حال يا مقال مورد خطاب قرار داد : كه اى نفس امّاره خود را به هلاك افكندى و در معرض خشم الهى قرار دادى ، و به زودى در دوزخ با شياطين و بدكاران به عذاب