و پستى كيفيّت .
افراط قوهء تمييز : مانند جربزه و نمايش تيزهوشى و زيركى ، و تجاوز از حدّ نظر و تفكَّر ، و مبالغه در بحث و جدل ، و پافشارى در شبهات واهى و بىاساس ، و حكم و داورى دربارهء مجرّدات ( معقولات ) به وسيلهء قوهء وهم ، و به كار بردن ذهن در ادراك آنچه درك و فهم آن ممكن نيست . و تفريط در قوهء تمييز و عقل مانند بلاهت و كودنى ، و كوتاهى و ناتوانى نظر و انديشه از درك مقدار ضرورى ، مانند جارى ساختن احكام محسوسات بر مجرّدات و معقولات .
و تباهى و فساد در نيروى خرد : مانند سفسطه در عقايد و تمايل به علوم غير يقينى - مانند جدل - بيش از تمايل به امور يقينى ( برهان ) و به كارگيرى آن به جاى امور يقينى و برهانى ، و شوق به كهانت و پيشگوئى و شعبده و مانند اينها براى رسيدن به خواسته هاى پست .
و امّا افراط در قوهء دفع : مانند شدّت خشم و غضب و فرط انتقام به طورى كه شبيه درندگان شود . و امّا تفريط : مانند بىغيرتى و نداشتن حميّت و در اخلاق و صفات به كودكان و زنان تشبّه نمودن . و امّا فساد و تباهى در آن : مانند خشم بر اشياء بيجان و حيوانات يا بر مردم به طور نابجا و بدون موجب موجّه .
و امّا افراط در قوهء جاذبه : مانند حرص برخوردن و آميزش بيش از مقدار ضرورى . و تفريط در آن : مانند سستى در تحصيل قوهء ضرورى و تباه ساختن خانواده و خمودگى و پژمردگى در شهوت تا آنجا كه نسل او منقطع شود . امّا فساد و پستى در آن : مانند ميل به خوردن گل و انحراف جنسى .
چنان كه قبلا دانستى اجناس فضائل چهار است ، پس اجناس رذائل از لحاظ كمّيّت هشت است ، زيرا هر فضيلتى دو ضد دارد كه هر يك از آن دو ضدّ ديگرى است . و اجناس رذائل از لحاظ كيفيّت چهار است ، و از تركيب آنها انواع و اصناف بسيارى پديد مىآيد ، كه بيشتر آنها را شناختيم .
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 145
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٤٥