ايشان و قاصد تحسين « 143 » نماز شود براى نظر ايشان و اگر حضور ايشان نبودى هم تمام خواستى كرد ، پس اين ريايى است كه در عمل اثر كرد و بر حركات باعث شد . پس اگر چنان غالب باشد كه دريافتن قصد عبادت و ثواب با آن محو گردد و قصد عبادت مغمور شود ، پس اين نيز عبادت را باطل كند هر گاه كه ركنى از اركان آن بر اين جمله بگذرد . زيرا كه به نيت سابق در حال إحرام اكتفا نماييم به شرط آن كه چيزى كه آن را غلبه كند و بپوشد طارى نشود . و محتمل است كه گفته آيد كه عبادت را باطل نكند ، چه نظر به حالت عقد و بقاى قصد اصل ثواب است اگر چه به هجوم قصدى كه آن غالبتر از اوست ضعيف شده است .
و حارث بن محاسبى به إحباط حكم كرده است در كارى آسانتر از اين و گفته كه چون جز مجرد شادى نخواهد به اطلاع مردمان ، يعنى شاديى كه آن براى دوستى جاه و منزلت باشد ، مردمان در اين مختلف شدهاند . فريقى گفتهاند كه باطل گرداند ، زيرا كه عزم اول را نقض كرد و به ستايش خود با مخلوقان مايل شد ، و عمل را به اخلاص ختم نكرد [ 384 ] و عمل جز به خاتمت تمام نشود . « 144 » پس گفته است من به إبطال قطع نكنم اگر در عمل بيفزايد ، و بر آن آمن نباشم ، بل توقف نمايم براى اختلاف مردمان ، و اغلب بر دل من آن است كه آن را باطل گرداند ، چه عمل را به ريا ختم كرد .
پس گفته كه اگر گويند كه حسن - رحمه اللَّه - گفته است : « انّهما سؤرتان « 145 » فإذا كانت الاولى للَّه لم يضرّ الثّانية ، اى ، آن دو قوّت است ، چون اولين براى خداى باشد دومين زيان ندارد . » و روايت كردهاند كه « مردى پيغامبر را - عليه الصلاة و السلام - گفت : عمل پنهان دارم ، نخواهم كه بر آن اطلاع يابند ، پس مطلع شوند و آن مرا شاد گرداند . گفت - عليه السلام : لك أجران : أجر السّرّ و أجر العلانية ، اى ، تو را دو مزد باشد : مزد پنهان و مزد آشكارا . » پس در بيان اثر « 146 » و خبر « 147 » خوض كرده است و گفته كه حسن آن چه گفت « لا يضرّه » آن خواست كه عمل را نگذارد ، و خطر او را زيان ندارد چون او را ارادت خداى باشد ، و نگفت كه چون ريا اعتقاد كند پس از عقد اخلاص زيان ندارد . و اما در بيان حديث سخنى دراز ايراد كرده است كه حاصل آن به سه وجه باز گردد :
هامش
( 143 ) تحسين ، نيكو كردن .
( 144 ) چنان كه خبر « انّما الاعمال بالخواتيم » بر آن دلالت دارد ( زبيدى 8 - 286 ) .
( 145 ) در شرح زبيدى :
( انّهما حالتان ) و في نسخة صورتان .
( 146 ) مراد گفتهء حسن بصرى است .
( 147 ) مراد حديثى است كه از پيغامبر ( ص ) نقل شده .