چنان باشد كه اگر جامهء او پليد بود هم براى مردمان نماز بگزارد . پس اين نمازى بىنيت بود ، چه نيت عبارت از اجابت باعث دين است و اينجا اجابتى و باعثى نيست .
و اما اگر چنان باشد كه اگر مردمان نيز نباشند نماز بگزارد الا آن كه او را رغبتى در محمدت نيز ظاهر شود ، پس دو باعث فراهم آيد : و اين يا در صدقه بود و يا در قرائت باشد و چيزى كه در آن تحليل و تحريم نيست ، يا در عقد نماز و حج :
پس اگر در صدقه باشد ، به اجابت باعث ريا عاصى بود ، و به اجابت باعث ثواب مطيع :
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ .
« 155 » پس او را به مقدار قصد صحيح او ثواب باشد ، و به مقدار قصد فاسد او عقاب . و يكى از آن ديگرى را باطل نگرداند .
و اگر در نماز باشد كه قابل فساد بود بدانچه خللى در نيت يابد ، پس خالى نبود از دو حال :
يا نفل باشد ، يا فرض :
اگر نقل باشد ، حكم او نيز حكم صدقه بود . پس به وجهى عاصى باشد و به وجهى مطيع ، چه دو باعث در دل او جمع شده است . و نتوان گفت كه نماز او فاسد باشد و اقتدا به دو باطل بود .
تا « 156 » كسى كه تراويح گزارد و از قراين حال او روشن شود كه قصد او رياست به اظهار نيكو خواندن و اگر مردمان پس او جمع نشدندى و تنها در خانه بودى نگزاردى ، نگوييم كه اقتدا به دو درست نباشد ، چه گفتن آن بغايت دور است . بل در حق مسلمانان ظن آن بود كه او به تطوع قاصد ثواب هم بود ، پس به اعتبار آن قصد نماز او درست بود و اقتدا به دو جايز بود ، اگر چه قصدى ديگر بدان پيوسته است كه او بدان عاصى است .
و اما چون در فرض باشد و دو باعث فراهم آيد و هر يكى مستقل نباشد و به مجموع هر دو نشاط حاصل آيد ، پس اين واجب را از او ساقط نكند ، چه ايجاب مجرد به استقلال در حق او باعث نشده باشد . و اگر هر باعثى مستقل باشد تا به حدى كه اگر باعث ريا نبود هر آينه فرض بگزارد ، و اگر باعث فرض [ 386 ] نباشد هر آينه نماز تطوع انشا كند « 157 » براى ريا ، پس اين در محل نظر است و نيك محتمل است . پس احتمال آن دارد كه گفته شود كه واجب نماز خالص است براى خداى ، و او واجب خالص ادا نكرده است . و احتمال دارد كه گفته شود كه واجب
هامش
( 155 ) زلزلة 99 - 7 و 8 .
( 156 ) تا ، حتى .
( 157 ) در نسخهء خطى : افشا كند ، در عربى : و لو لم يكن باعث لانشأ صلوة تطوع ( زبيدى 8 - 289 ) .