البته گفته نشود كه :
استعمال فراموشى در فراموش شده ، مجازى است و نسبت دادن رفع به نسيان و فراموشى به اعتبار رفع حكم آن است ، و اينكه در خطا و نسيان سياق حديث نسبت به چيزهاى ديگر فرق مىكند ، اين تغيير سياق تنها به جهت پيروى آيهء شريفه است كه مىفرمايد :
رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا
« 1 » كه مراد از فراموشى در آيه همان منسىّ و فراموش شده است ، همچنين مراد از خطا همان اشتباه شده مىباشد ، همچنين است در ( ما اكرهوا عليه ) ، كه مراد همان اكراه شده مىباشد .
زيرا : رأى محقّقانه اينست كه : تغيير سياق در حديث شريف براى نكتهء ديگرى است ، و آن نكته اينست كه : اكراه گاهى به وجود تعلّق مىگيرد و گاهى به عدم ، همچنين طاقت و قدرت نداشتن ، گاهى به وجود تعلّق مىگيرد و گاهى به عدم ، و نيز اضطرار و جهل در جملهء ( ما لا يعلمون ) ، گاهى به موضوع تعلّق مىگيرند ، و گاهى به حكم نفسى و يا غيرى . مثل جزئيت ، شرطيّت و مانعيّت .
و موضوع جهل گاهى موضوع براى حكم نفسى است و گاهى براى غيرى ، مثل جزء ، شرط و مانع ، به همين خاطر است كه در حديث با موصول از آن تعبير شده است ؛ به خلاف خطا و نسيان كه تعلّق آنها به وجود و عدم بر يك رويّه نيست ، چرا كه در صورت ترك و انجام ندادن از روى فراموشى ، نسيان به جزء ترك شده تعلّق مىگيرد كه از جزء غفلت مىكند و آن را ترك مىنمايد ، به خلاف آنجائى كه از روى فراموشى ، چيزى را ايجاد مىكند ، مثل اينكه در نماز حرف بزند يا كار ديگرى انجام بدهد ، كه در اين صورت ، نسيان به منشا آن تعلّق مىگيرد ؛ و لذا غفلت مىكند كه در نماز است و از روى اراده و اختيار حرف مىزند ، در خطا نيز همينگونه است .
در اين صورت اگر از ( نسيان ) به ( ما نسوا ) و از خطا به ( ما أخطئوا ) تعبير كرده بود ( چنان كه در ما اضطرّوا اليه ، تعبير كرده ) ، شامل ايجاد از روى فراموشى يا خطايى نمىشد ، چون كه فراموشى به خود وجود تعلّق نمىگيرد ، بلكه به منشا آن تعلّق مىگيرد ؛ و لذا پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در مورد آنها تعبير به ( نسيان ) و ( خطا ) كرده تا شامل هر دو قسمت ( يعنى : نسيان وجودى و عدمى ) و ( متعلّق حكم ) ، چه ( نفسى باشد و چه غيرى ) بشود .
پس : معناى رفع نسيان ، رفع فراموشى به واسطه چيزى است كه داراى آثار است ، كه همان
هامش
( 1 ) . سوره بقره ، آيهء 286 .