بايستى زبان فارسى را به كار مىبردند . كتابهاى درسى و آموزشى مدارس به زبان فارسى منتشر مىشدند ، اگرچه كودكان آذربايجانى به اين زبان تسلط كامل نداشتند . بنابراين مردم آذربايجان از ابتدائىترين حقوق دموكراتيك يعنى به كار بردن زبان مادرى محروم بودند .
از لحاظ روابط اقتصادى ، آذربايجان ايران ، نسبت به استانهاى تهران ، مازندران ، اصفهان و استانهاى ديگر ، در وضع نابرابرى قرار داشت . در گذشته مثلا در سده 19 و آغاز سدهء 20 آذربايجان ايران يكى از پيشرفتهترين استانهاى ايران از لحاظ اقتصادى به شمار مىرفت . اما در پايان جنگ جهانى دوم ، اين استان با وجود داشتن منابع طبيعى غنى ، از لحاظ اقتصادى در سطح استان كرمان و استانهاى عقبافتاده جنوب شرقى ايران قرار داشت .
درعينحال آذربايجان ايران هميشه به داشتن سرشت فعالانه در زمينهء جنبشهاى دموكراتيك كشور شهرت داشت . پس از پايان جنگ جهانى دوم هنگاميكه در سرتاسر جهان جنبشهاى آزادى مردم ستمديده اوج مىگرفت ، آذربايجان ايران در صف مقدم به منظور پيكار عليه ارتجاع و امپرياليسم به پا خاست .
در تابستان 1945 در آذربايجان ايران مسئلهايكه در قانون اساسى ايران پيش - بينى شده و مربوط به تشكيل انجمنهاى ايالتى و ولايتى بود ، و همچنين پاك كردن دستگاه دولت از پليس و ژاندارمرى وابسته به عناصر ارتجاعى ، مطرح شد ، آذربايجانيها بيگمان ضمن طرح اين مسئله خواستار واگذارى آزاديهاى دموكراتيك و غيره از سوى دولت مركزى بودند .
در نيمهء سال 1945 حزب دموكرات آذربايجان كه اعضاى آن نمايندگان كليه قشرهاى مردم بودند تشكيل شد . در آغاز سپتامبر 1945 اين حزب بيانيهاى منتشر كرد كه ضمن آن خواستههاى زير مطرح شد : واگذارى حق خودمختارى در زمينهء اداره امور محلى و فرهنگى در چهارچوب دولت ايران ، تشكيل انجمنهاى ايالتى و ولايتى و به كار بردن رسمى زبان آذربايجانى . طرح اين خواستهها سخت مورد استقبال تودههاى آذربايجان ايران قرار گرفت . در اكتبر 1945 ، سازمان حزب توده آذربايجان دربست به حزب دموكرات آذربايجان پيوست . ديرى نپائيد كه حزب دموكرات آذربايجان به سازمان جنبش آزادى ملى تودهاى تبديل گرديد ، اين حزب نمايندگان قشرهاى گوناگون پيشرفته آذربايجان ايران را با يكديگر متحد كرد . نقش پيشتاز را در اين حزب طبقه كارگر به عهده داشت .
فئودالهاى بزرگ و خانهاى آذربايجان متوجه شدند كه اين رشد بىسابقه جنبش دموكراتيك ، هستى نظام موجود را به نيستى تهديد مىكند . اينان به كمك افراد مسلح زير -
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 491
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤٩١