1 - به خاطر كسب علم ، هجرتها كرده ، گرسنگىها خورده و مصائب فراوانى را تحمّل مىكنند .
2 - براى امرار معاش و امورات خود ، مشقتهاى فراوان مىكشند .
3 - براى حفظ عزت و آزادگى خود به جهاد مىروند و يا خود را در معرض قصاص قرار مىدهند .
4 - براى امتثال اوامر الهى دفع مال مىنمايند .
پس عقل در دفع ضرر دنيوى مستقل نيست .
ثانيا : به فرض كه عقل در اين دفع ضرر مستقل باشد مىگوييم :
موضوع اين قضيّه ، الضرر الدّنيوى است و موضوع بايد محرز باشد و حال آنكه در ما نحن فيه محرز نيست ، چرا كه شايد ضرر دنيوى داشته باشد و شايد هم نه . و چنين شبههاى ، موضوعيّه است و بايد از خارج عنوان محرّز شود تا حكم برآن بار شود و اين ربطى به شارع ندارد .
حال در شبهات موضوعيّه كه اصل موضوع الحكم محرز نيست بالاتفاق احتياط هم واجب نيست .
به عبارت ديگر : به فرض كه دفع ضرر دنيوى واجب باشد امّا معذلك دفع ضرر دنيوىّ از امور واجبى است كه ترك آن مستلزم عقاب نيست ، چرا كه جهل به آن و اشتباهش در بين مصاديق از قبيل شبههء موضوعيّه است كه به اتفاق اخباريها اجتناب و احتياط در آن واجب نيست زيرا به فرض تسليم ، حكم عقل به وجوب دفع ضرر ، آنچه حرام است مفهوم اضرار است كه صدقش در مورد شبهه حكميّه مشكوك است نظير صدق مسكر كه معلوم التحريم است بر مايع خاصّ خارجى .
يعنى : اگرچه شرب مسكر حرام است ، لكن چون صدقش بر فلان موضوع و مايع در خارج معلوم نيست ، لاجرم شرب آن جايز و بلامانع است و هذا معنا اصل البراءة .
( * ) حاصل بحث در دليل العقل چيست ؟
اين است كه : اخباريها از اين دليل هم طرفى نبسته و حقّ در مسئلهء اوّل ( يعنى : فقدان نصّ و شبههء تحريميّه ) با حضرات اصوليين است كه برائتى هستند .
( * ) با توجه به حاصل مطالب به نظر شما احتياط رجحان دارد يا نه ؟
بله ، رجحان و حسن احتياط همچنان به قوت خود باقى است و در تمام شبهات ؛ چه حكميّه و چه موضوعيّه ، چه وجوبيّه و چه تحريميّه ، چه توصليّات و چه تعبديات ، چه در فقدان نص و چه در اجمال نص و چه در تعارض نصّين ، احتياط رجحان عقلى و حسن شرعى دارد كه در تنبيهات مربوطه در مورد آن بحث خواهد شد .
و السلام على من اتبع الهدى
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 325
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٣٢٥