اما اينكه فرمود : اين جز فتنه تو نباشد ، فتنه در لغت به چند معنا است و در اينجا به معنى بررسى و آزمايش است چنانچه خدا فرموده - 40 - طه - و فتناك فتونا يعنى آزموديمت آزمودنى ، گويا گفته باشد جز اين نيست كه بدين فتنه آزمودى خلق خود را و از آنها بررسى كردى در باره تكليف و هر كه به راه راست است در آن پايدار ماند و هر كه گمراه است از آن نوميد شد .
و اما اينكه فرمود : گمراه كنى بدان هر كه را خواهى راستش اين تعبير در اين آيه و نظائرش كه مردمى را اضلال كند و مردمى را هدايت نمايد مبهم و نامفهوم است و بايد تفسير و مقصود از آن را از آيات ديگر قرآن مجيد فهميد كه در آنها بيان شده چه مردمى را اضلال كند و چه مردمى را هدايت و هر يك را بيان كرده و مشخص نموده و در باره اضلال فرموده - 27 - ابراهيم -
وَ يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ
اضلال كند ستمكاران را و فرموده - 26 - سوره البقره - و اضلال نكند بدان مگر مردم فاسق را ، و فرموده كه نخواهد اضلال كند مگر كسى را كه سابقه جنايت و بد كردارى دارد ، و در باره هدايت فرمود - 16 - المائده - البته كه آمد براى شما از سوى خدا نور و كتاب روشن كه هدايت كند بدان خداوند كسى را كه پيرو رضوان او است براههاى سلامتى ، و فرموده - 11 - التغابن - و هر كه ايمان آرد به خدا دلش را آرام كند و با اين آيات تفسير كرده آن آيات مبهمه را و اما اين گونه هدايت و اضلال كه بر اثر تبهكاريست چند وجه دارند 1 - اضلال عقاب باشد و هدايت ثواب و اين گونه تعبير در كلام روا بود زيرا جزاى چيزى نزد عرب بنام همان چيز گفته شود بطور مجاز و در قرآن هم نظائرى دارد « 1 » 2 - اينكه اضلال گناهكاران صرف الطاف سعادتبار است در دنيا كه آنها را باهل ايمان نويد داده است .
3 - به اين معنى باشد كه نام ضال و گمراه و نام مهتدى بر آنها نهاده چه بسا
هامش
( 1 ) چنانچه فرمودهجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهاسزاى بدى بدى است كه مانند آنست با اينكه كيفر خلاف و گناه خلاف و گناه نيست بلكه عدالت است و از نظر عقل و عقلاء نيك است ولى از باب مشاكله در تعبير آن را سيئه گويند .