گماشته است بدرياها و چون دو گام در دريا نهد آب بالا آيد و مدّ باشد و چون آنها را از آب برآورد فرو كشد و جزر شود .
2 - در علل ( . . . ) : بسندى از ابن عباس كه همين جواب را در پرسش از مد و جزر داده .
بيان [ در سبب جزر و مد ]
: . . من گويم حكماء در سبب مدّ و جزر چند قول دارند و سخنى درست ندارند ، و آنچه در خبر ذكر شده درستتر و معتدلتر است ، و من يكى از موثقين را شنيدم كه گفت چيز بزرگى را ديدم كه از هوا به دريا كشيده ميشد و آبش بالا مىآمد و چون آن چيز ميرفت آب ته ميكشيد و جزر ميشد و اما آنچه حكماء در بارهء آن گفتهاند در رسالهء اخوان الصفا اينست :
علت بالا آمدن آب دريا و كشش آن در ساحل و كولاك و باد آن در هر سو و هر وقت از زمستان و تابستان و بهار و پائيز براى اينست كه آب داغ مىشود و باز - ميگردد و جاى وسيعترى ميخواهد و اجزاء آن از هر سو كه پنج است شرق و غرب و راست و چپ و بالا همديگر را هل ميدهند و جابجا ميكنند و در ساحل موجهاى مختلف از هر جهت پديد ميشوند ، و اما كولاكهاى موسمى اثر تشكل فلك و اخترانست و پرتو آنها در سطح دريا در آفاق و چهار جهت ، و اتصالات ماه بدانها در 28 هشت منزل خود چنانچه در كتب احكام نجوم ذكر شده .
و اما علت مدّ برخى درياها وقت بر آمدن ماه و نهان شدن آن بخصوص اينست كه در ته آنها سنگ سخت است و چون ماه به آنها بتابد و پرتوش برگردد آنها را گرم و لطيف كند و بالا آورد و موج گيرد و مدّ حاصل شود و نهرها كه در اين درياها ريزند به عقب برگردند و بالا گيرند و وضع آنها تا ماه ميان آسمانست همين است و چون فرو آيد جوش دريا آرام گردد و سرد شود و بقرارگاه نخست خود روند و سطح آن پائين كشد و نهرها در آن روان شوند ، و بدين شيوهاند تا ماه بافق غربى آن درياها رسد ، و چون بافق شرقى بازگردد مد شروع شود تا باز ماه بالاى سررسد و چون فرو آيد مد تمام شود .