معلول ، و بعلاوه تسلسل در تعلقات اراده با قطع نظر از دليل تطبيق باطل است چون لازمهاش انحصار امور غير متناهيه است ميان دو مرز مشخص كه نفس اراده باشد و تعلقش بممكن .
من گويم : تو ميدانى كه انحصار ميان دو مرز در اينجا زمينه ندارد زيرا خود اراده در جميع مراتب نامتناهى محفوظ است مانند استعدادات نامتناهى ماده ، و اراده و مريد طرف رشته نباشند چنانچه خود ماده در رشته استعدادات طرف رشته نيست ، و انحصار توهّمى است ظاهر الفساد و اگر چه گفته استاد سرشناسى است و ايرادهاى ديگر هم در اينجا آوردهاند كه با جواب آنها در كتب كلاميه ذكر شده .
روش ششم : آنچه محقق طوسى ره در تجريد گفته كه تخلف از علت تامه در صورتى محال است كه معلول در دو وقت امكان وجود داشته باشد ، و با اين ، بدون مرجح در يكى از آنها موجود و شرائط و اجزاء علت در هر دو وقت برابر باشند ، و در اينجا چنين نيست زيرا وقت خود از اجزاء جهانست و پيش از حدوث جهان وقتى نبوده تا گفته شود چرا در اين وقت شده و در آن وقت نشده ، و چون حقيقت اين روش بروش دوم باز ميگردد كه شرح آن را داديم ، در اينجا دوباره گفتار را دراز نسازيم .
مرصد دوم : دفع شبهه ديگر آنها است ، كه جهان ممكن است از ازل و و اگر ممتنع ازلى باشد و بعد ممكن شود انقلاب محال لازم آيد ، و بارى تعالى هم قادر و كامل و جواد محض است و عالم را بجود ذاتى خود بىعوض و بيغرض آفريده و بايد وجود عالم ازلى باشد .
و جواب اينست كه خدا در ذات و صفات ذاتى چون قدرت و علم و اراده و فيض بخشى نقصانى ندارد ولى ايجاد جهان موقوف به شرطى بوده است كه علم به اصلح مقتضى آنست و اين شرط در ازل نبوده ، البته خدا فيض بخش است بدان چه شايد ولى وجود جهان در ازل نشايد .
بحار الأنوار (ج54) (آسمان و جهان) (فارسى) — صفحة 225
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٢٢٥