همگى در يك سطح نيستند . براي مثال ، محفوظ بن محمود را مىبينيم كه در نهايت امانت نسبت به تعليمات أستاذ خود أبو عثمان ، راه خلاص را در متهم داشتن هميشگى نفس دانسته ، گويد « هركس مىخواهد راه رشد خود را بداند ، نفس خود را نه تنها در آنچه موافق طبع اوست بلكه در آنچه مخالف است نيز متهم دارد » « 65 » .
در حالي كه أبو الحسين ورّاق يكى ديگر از مردان اين طبقه همانند يك مسلمان صوفي سنّى ، راه خلاص را در بر پاى داشتن دين وپيروى از سنّت وفناى از خود وخلق براي رسيدن به زندگى جاويد ومشاهدهء الطاف ونعم الهى مىداند « 66 » .
تعاليم ملامتيه بعد از پايان قرن سوم در نيشابور ومدرسهء خاص آن محدود نماند ، بلكه به ديگر بلاد جهان اسلامى نيز كشيده شد وتوسط پيروان شيوخ ملامتيه وديگر مشايخ خراسان كه با ايشان ارتباط داشتند ، مسلك ملامتيه وأصول ايشان در همه جا گسترش يافت . بسيارى از مشايخ بزرگ اين طايفه از نيشابور وخراسان به بغداد رفتند ، كه جنيد بغدادي در آنجا بر مسند ارشاد بود . از جمله أبو عمرو محمد بن إبراهيم الزجاجي كه در سال 348 ه در مكة درگذشت ، وأبو عبد الله محمد بن عبد اللّه رازي معروف به شعرانى نيشابورى متوّفى سال 353 ه ، وأبو الحسين علي بن بندار كه با أبو عثمان ومحفوظ وبعضي از شيوخ مصر وبغداد صحبت داشت ( متوّفى 350 ) ، وأبو بكر محمد بن أحمد بن جعفر نيشابورى متوّفى 360 ه ، وأبو عبد الله محمد بن محمد روغندى كه از بزرگان مشايخ طوس بود ( متوّفى 350 ه ) ومحمد بن علي نسوى ، معروف به « ابن عليان » كه از بزرگان مشايخ نسا واز ياران معروف أبو عثمان بود ، وأبو الحسن علي بن أحمد بن سهل بوشنجى « 67 » ( متوّفى سال 348 ه ) وأبو القاسم إبراهيم بن محمد نصرآبادى ( متوّفى 369 ه ) وأبو عمرو إسماعيل بن نجيد سلمى كه در سال 366 ه در مكّه وفات يافت وجز ايشان .
نيشابور در آن عهد بزرگترين مركز تصوّف در عالم اسلامى بود . فرزندان آن ديار به قصد زيارة مشايخ بغداد وسفر حج ومجاورت بيت الله از آن سرزمين مسافرت مىكردند ، واز سوى ديگر صوفيه بهويژه آنها كه با مذهب ملامتى پيوندى داشتند از بلاد مختلف به نيشابور
هامش
( 65 ) . طبقات الصوفية سلمى و 61 ب .
( 66 ) . طبقات الصوفية ، ص 168 .
( 67 ) . أبو نعيم نام أو را « بوسنجى » به سين مهمله ضبط كرده ، در صورتي كه درست آن با شين معجمه است ، منسوب به بوشنج ، شهري در هفت فرسنگى هرات ( فارسي آن پوشنگ است كه دو حرف پ وگ در تلفظ عربى به جيم وب تبديل شده است . - م . )