هجويرى وفتوحات مكيه محى الدين بن عربى - بهويژه در كتاب أخير كه مؤلف آن نسبت به ملامتيه عنايت خاصي نشان داده وايشان را در مقام ولايت به جائى رسانده است كه هيچكس بدان پايه نتواند رسيد - جسته وگريخته آراء وسخنان ايشان را ذكر كردهاند .
سخن از ملامتيه وآراء وأقوال ايشان در كتابهائى كه پيش از سلمى نوشته شده بسيار اندك وسطحى است ، ليكن در كتابهائى كه پس از سلمى ورسالهء ملامتيه أو - كه در شرح أحوال وبيان مذهب وآراء اين فرقه تنظيم كرده است - نوشتهاند ، مانند كشف المحجوب وعوارف المعارف وفتوحات مكيه ، سخنان مبسوطي در شرح معنى « ملام » و « ملامتيه » آمده وإشارات فراوانى به گفتههاى حمدون قصاّر وأبو حفص حداد ، وأبو عثمان حيرى وديگر مردان اين طايفه مىتوان يافت . همچنين دفاع گرم وپرشورى از ايشان ومقايسهء آراء وآداب اين فرقه با صوفيه در بعضي از اينگونه كتابها آمده است .
علت اينكه پيش از سلمى نكتهء مهمّى در مورد ملامتيه گفته نشده براي من روشن نيست ، جز آنكه نويسندگان كتابها پس از آنكه سلمى در اين زمينه فتح باب كرد از نوشتههاى أو آشكارا اقتباس كرده ، ودر مورد ملامتيّه همان سخنان را شرح وبسط دادهاند وأصول مسلك ملامتيه را كه وى به اجمال بيان داشته به تفصيل باز كردهاند ودر واقع همگى بر سر سفرهء سلمى ورسالهء ملامتيه أو كه بايد آن را نخستين مرجع وعمدهترين مأخذ در بررسى أحوال وآراء ملامتيه دانست گرد آمدهاند . اثبات اين مطلب چندان دشوار نيست ، زيرا شواهد بسيارى حاكى از اخذ واقتباس ديگران از رسالهء أو وجود دارد ، كه در هنگام بحث از مذهب ملامتيه به ذكر آنها خواهيم پرداخت .
3 ) از آنجا كه فرقهء ملامتيه در بين أهل تصوف به معنى عام كلمه ، داراى شأن ومنزلت غير قابل انكارى در تاريخ مذاهب وفرق اسلامى است وتعاليم وآداب ايشان اثر آشكارى در زندگى معنوي حداقل بخشي از عالم اسلامى داشته است ، چه آثار تعيلمات ايشان به خراسان كه موطن اصلى وزادگاه اوليهء اين فرقه است محدود نمانده وبه ديگر سرزمينهاى اسلامى نيز راه يافته است ودر بعضي از مناطق ، بهويژه در تركيه ، نقش مهمى تا همين دورههاى أخير ايفا كرده است ، همهء اين نكات درك ارزش رسالهء ملامتيه واهميت تاريخي آن را امكانپذير مىسازد ، وآن رسالهاى است از سلمى دربارهء فرقه ملامتيه وأصول مكتب ايشان .
4 ) با نگرش دقيق در سخنان بزرگان اين طايفه ، از آنچه سلمى در رسالهء خود آورده است وآنچه در شرح أحوال مشايخ خراسان در آثار ديگر آمده است ، مىتوان تصويرى كلى از فرقهء ملامتيه به دست داد كه جاى بحث وبررسى فراوان دارد . سلمى تنها به جمعآورى سخنان مشايخ وآنچه از آداب ورسوم وتعليمات ايشان مىدانسته است پرداخته وآنها را تحت عنوان « أصول » به منزلهء بنيادهاى اصلى مكتب ايشان ذكر كرده واز بسيارى سخنان ايشان كه در جوهر با سخنان وآراء صوفيه مشترك بوده است صرفنظر نموده ، وأصول مذكور را به آيات وأحاديث وأقوال بعضي از صحابه ومشايخ قديم مستند داشته است وچنانكه خود گويد : جز بخشي از أقوال ايشان كه از « اندك آن مىتوان بر بسيار پى برد » در رسالهء خود نياورده ودرك واستنباط معاني بيشتر را از آن سخنان ، بر عهدهء خواننده
مجموعة آثار السلمي — صفحة 338
مساهمون: أبي عبد الرحمن محمد بن الحسين السُلمي
ص٣٣٨