پرسش از استاد :
مترجم پس از پايان ترجمه ، پرسشى بهنظرش رسيد كه آن را در پايان ترجمه نوشت و استاد فقيد پس از مطالعه ، در دو سطر پاسخ دادند كه اين پرسش و پاسخ ذيلًا از نظر خوانندگان محترم مىگذرد :
اينجا كلام استاد بزرگ پايان مىيابد ، ولى بالاخره ، به نظر مىرسد كه هنوز جاى اين سؤال است كه با در نظر داشتن عدم امكان تخلّف ارادهء الهى و با فرض تعلق ارادهء الهى به فعل عبد ولو با جميع شرايط وجودى ، بالاخره آيا ممكن است فلان فعل در خارج تحقق پيدا نكند ؟ مسلماً با اين حساب ، خير ؛ ولى ممكن است سخن از « نسبت به فاعل » به ميدان آيد ؛ در اين صورت بايد گفت : نسبت ، يك امر « اعتبارى » است و ما در اينجا سخن از « واقعيات » مىگفتيم كه : آيا واقعاً بالاخره ممكن است فلان معصيت انجام نگيرد ؟ و آيا در صورتى كه جواب منفى باشد به محذور ديگران - اما بهصورت ديگر - مبتلا نشدهايم ؟ ( اگر اين كلام از مترجم ، دليل بر عدم فهم مطالب استاد نباشد ) .
فى ليلة 22 / ج 2 / جمادى الثانى 1377 ه ق
پاسخ به خط استاد :
اثر يك مركب خارجى چنان كه نسبت به مجموع مركب دارد ، همچنين به هر يك