در عصر ما نيز رسالهها ، مقالهها و كتابهاى فراوانى در اين موضوع به رشتهء تحرير درآمده كه شبهات و ايرادهاى ديرينهء وارد بر مقولهء جبر و اختيار را به خصوص در مورد « اختيار » انسان و رابطهء آن با « مشيّت » و « عدل الهى » پاسخ گفتهاند ، اما اين مسئله همچنان به عنوان يك مسئله مهم و احياناً معضل لاينحل در قلمرو انديشهء محققان ، حاضر و زنده است .
بنابراين ، بحث مستدل و عميق استاد فقيد علامه طباطبائى - رضوان اللَّه عليه - نه نخستين و نه آخرين بحث و تحقيق در اين موضوع است ، اما در خور تأمل آن است كه استاد ، اين بحث را بر روال شناخته شدهء مباحث تفسير شريف الميزان ، از ديدگاههاى قرآنى ، فلسفى و روايى مورد بررسى قرار دادهاند كه در نوع خود كمنظير و شايد بىنظير باشد .
اما اينكه استاد بزرگوار در نهايت ، موفق به حل معضل جبر و تفويض به خصوص در رابطهء با مشيّت و عدل الهى شده باشند ، ممكن است براى برخى صاحبنظران و اهل تفكر جاى تأمّل باقى باشد ، ولى مترجم بىبضاعت اثر حاضر ، بر آن است كه آنچه معظمله در اين زمينه به رشته تحرير درآوردهاند ، ما را به حل مسائل نزديك مىكند ، هر چند ممكن است باز هم ابهامها و پرسشهاى فراوانى در اذهان و انديشهها بر جاى بماند . . . .
به نظرم مسئلهء « طُولى » بودن ارادهء انسان در قياس با ارادهء الهى كه جان كلام استاد در حل اين مشكل است ، اگر با صفاى ذهن و دور از هجوم هيجانها و شبهات ، درست و دقيق فهميده شود و به درستى « تعقل » شود ، مشكل چندانى براى اهل نظر باقى نخواهد ماند ؛ هر چند - همانگونه كه اشارت رفت - تحقيق استاد طباطبائى نه اولين است و نه آخرين . . . و بنابراين ، بر اهل نظر و تحقيق فرض است كه با تأمل در تحقيق حاضر ، با دقت و بررسى موارد قابل بسط و توسعه و نقض و ابرام آن ، جد و جهد مشكور استاد را پاس دارند و در صورت امكان و توان ، بر غناى آن بيفزايند .
روابط اجتماعى در اسلام ( فارسى ) — صفحة 149
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٤٩