اگر نمىدانيد از انديشوران بپرسيد . « 1 »
اين آيات حاكى از آن است كه تدبر در قرآن يا رجوع به كسانى كه در قرآن تدبر مىكنند اختلاف را از بين مىبرد و نيز دلالت بر آن دارد كه ارجاع به پيغمبر كه بار گران دين را بر دوش گرفته ، اختلاف را از ميانشان برمىدارد و حقى را كه بايد از آن پيروى كنند برايشان روشن مىسازد :
ما قرآن را براى تو فرستاديم ، تا آن چه براى مردم نازل شده براى ايشان روشن سازد و باشد كه اينان به فكر پردازند . « 2 »
دو آيهء ذيل هم قريب به همين مضمون را مىگويد :
اگر مردم [ اختلافات خود را ] به پيامبر و فرماندهان خودشان برگشت مىدادند ، مسلماً اينان كه به كنجكاوى مىپردازند حقيقت مطلب را مىدانستند . « 3 »
اى مردمى كه ايمان آوردهايد ! از خدا و رسول و فرماندهان خودتان پيروى كنيد و اگر در مسألهاى با هم به نزاع پرداختيد - اگر ايمان به خدا و روز پسين داريد - آن را به خدا و رسول ارجاع دهيد ، چنين رويهاى بهتر و عاقبتش نيكوتر است . « 4 »
اين ، صورت تفكر اجتماعى در اسلام است .
از اينجا روشن مىشود همانگونه كه اين دين در اساس خود به حفظ معارف خاص الهى خود استوار است ، همانطور به مردم « آزادى كامل » داده است .
بازگشت مطلب به اين است كه بر مسلمانان لازم است دربارهء حقايق دينى بينديشند و در فهم معارف آن بكوشند ، ولى تفكر و كوشششان بايد بهطور
هامش
( 1 ) .« فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ »نحل ، آيهء 43
( 2 ) .« وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ »نحل ، آيهء 44
( 3 ) .« وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ »نساء ، آيهء 83
( 4 ) .« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلًا »نساء ، آيهء 59