الموضوع مرتين بالقوة . و ذلك لأن الأبيض من جهة ما هو أبيض فقط لا يمكن أن يكون موضوعا ، و لكن الموضوع هو الذى عرض له أن كان أبيض و هذا هو الإنسان الذى عرض له البياض ، فهو أبيض . و إما أن يكون عرضان فى واحد فيحمل أحدهما على الآخر ، فيقال إن الأبيض متحرك : أى الشىء الذى عرض له البياض فقد عرض له الحركة ، لا أن الأبيض نفسه من حيث هو أبيض موضوع للمتحرك .
( 490 ) يك محمول از جهتى محمول بالحقيقه - و نه محمول بالعرض - ناميده مىشود هرگاه موضوع استحقاق داشته باشد كه ذاتا به عنوان چيزى كه ذات محصل دارد وضع شود و آنچه كه بر او قابل حمل است بر آن حمل گردد ، و بر آن محمولى ، هر محمولى كه باشد ، حمل گردد ، مانند : « انسان سفيد است » ؛ زيرا انسان جوهر قائم بذاتى است كه به حاملى كه آن را حمل كند محتاج نيست . امّا سفيدى قائم در انسان است و به حاملى مانند انسان نيازمند است . پس هرگاه « انسان » موضوع واقع شود و « سفيدى » محمول آن باشد ، اين حمل حمل مستقيم است ، كه حمل حقيقى ناميده مىشود نه حمل بالعرض . در مقابل اين قسم از حمل ، حمل بالعرض قرار دارد و آن عبارتست از اينكه آنچه كه طبعا شأنيت محمول بودن را دارد قلب شود و به عنوان چيزى كه طبعا شأنيت موضوع بودن دارد وضع گردد مثلا گفته شود : يك نوع سفيدى انسان است ، در حقيقت در اينجا موضوع بالقوه دوباره اخذ مىشود . 417 زيرا سفيدى از آن جهت كه فقط سفيدى است ممكن نيست موضوع واقع شود ، لكن موضوع آن چيزى است كه سفيدى بر آن عارض مىشود - و آن عبارت از انسان است كه سفيدى بر آن عارض مىشود ، و آن سفيد مىگردد . صورت ديگر حمل بالعرض اين است كه دو عرض كه عارض يك موضوع واحد مىشوند ، يكى بر ديگرى حمل شود ؛ مثلا گفته شود : « سفيدى متحرك است » : يعنى چيزى كه سفيدى بر آن عارض مىشود ، حركت هم بر آن عارض مىشود ، نه اينكه خود سفيدى از حيث سفيد بودن موضوع حركت واقع مىشود . 418
( 491 ) و يقال للشى إنه محمول بالذات و الحقيقة إذا كان الوصف له بنفسه ، كان عن طبعه أو بقاسر أوجده فيه ، و لكنه ليس لشىء غيره من أجله يقال له . و إذا تحققت لم تجد الصفة فى نفسه ، مثل ما يقال إن الحجر متحرك و إن كان لا بالذات يتحرك و لكن بالقسر .
( 491 ) و گاهى يك محمول ، محمول بالذّات و بالحقيقه خوانده مىشود ، هرگاه شىء
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 322
مساهمون: أبو علي سينا
ص٣٢٢