كمك مىكند ، و هر كجا كه سنّت با قرآن منسوخ گرديده ، از سنّت معاضد دارد ؛ تا معلوم شود كه قرآن با سنّت توافق دارند ، فروع اين مسئله را در كتاب شرح منظومهء جمع الجوامع در علم اصول به تفصيل گستردهام .
مسألهء سوم : نسخ جز در أمر و نهى واقع نمىشود هر چند كه به لفظ خبر باشد ، و امّا خبرى كه معنى طلب در آن نيست ، نسخ در آن راه ندارد ، و از بخش خبر وعده و وعيد است ، اكنون كه اين را دانستى متوجه بطلان گفتهء آنكس مىشوى كه بسيارى از آيات أخبار و وعده و وعيد را در كتابهاى نسخ داخل نموده است .
مسألهء چهارم : نسخ بر چند گونه است :
اوّل : نسخ مأمور به پيش از امتثال آن ، و نسخ حقيقى همين است ، مانند :
آيهء نجوى .
دوم : آنچه نسخ شده از امورى كه براى امتهاى پيش از ما مشروعيت داشته ، مانند : آيهء قصاص و ديات ، يا اينكه به طور اجمال أمر به آن بوده است ، مانند نسخ رو كردن به بيت المقدس با تشريع كعبه به عنوان قبله ، و نسخ روزهء عاشورا به ماه رمضان ، البته اين قسم را مجازا نسخ مىگويند .
سوم : آنكه به خاطر سببى به آن أمر شده باشد سپس آن سبب زايل گردد ، مانند :
دستور به صبر و گذشت هنگام ناتوانى و كمى افراد مسلمان ، سپس با واجب شدن جنگ نسخ گرديد ، و اين در حقيقت نسخ نيست بلكه نوعى از منسأ مىباشد ، چنان كه خداى تعالى فرموده : ( أو ننسأها ) ، پس منسأ عبارت است از أمر به جنگ تا آنجا كه مسلمانان نيرومند باشند ، و در حال ضعف و ناتوانى حكم ، وجوب صبر بر آزارها و ناراحتيهاست و با اين بيان ضعف نظريهء بسيارى معلوم مىشود كه گفتهاند :
آيهء مربوط به صبر با آيهء شمشير و جهاد نسخ شده ، چنين نيست ، بلكه از قسم منسأ است ، يعنى هر أمرى كه مىرسد بايد مدتى عمل شود ، به خاطر علّتى كه در آن هست ، سپس وجوب به عمل ديگرى منتقل مىگردد كه علت به آن منتقل شده ، و اين نسخ نيست ، چونكه نسخ يعنى از بين بردن حكم تا امتثال آن جايز نباشد .
و مكّى گفته : عدهاى ذكر كردهاند كه آنچه خطاب آمده كه وقت و انتهايى دارد ، محكم است و نسخ نشده ، زيرا كه مدت و حدّى دارد ، و آنچه وقت معينى
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — صفحة 71
مساهمون: جلال الدين السيوطي
ص٧١