نخواهند فهميد ، و بر فرض كه حديث صحيح باشد تأويلش آن است كه كسى دربارهء قرآن فقط به رأى خودش سخن بگويد و جز بر لفظ آن نظر نكند ؛ چنين كسى اگر به حق برسد راه را خطا رفته است ، و رسيدن به حق اتّفاقى برايش پيش آمده است ؛ بنابراين غرض آن است كه فقط رأى باشد بدون شاهد از حديث ؛ و در حديث آمده : « القرآن ذلول ذو وجوه فاحملوه على أحسن وجوهه » ، اين را ابو نعيم و غير او از ابن عبّاس آوردهاند .
اينكه فرموده : « ذلول » دو معنى را محتمل است : يكى اينكه : قرآن مطيع حاملان خويش است كه با آن زبان مىگشايند ، دوّم اينكه : توضيحدهندهء معانى خودش مىباشد كه فهم تلاشگران از آن بازنمىماند .
و اينكه فرموده : « ذو وجوه » دو معنى را احتمال دارد ؛ يكى اينكه : بعضى الفاظ آن وجوهى از تأويل را محتمل است ، دوم اينكه : وجوهى را جمع كرده و در برگرفته از أوامر و نواهى و ترغيب و ترهيب و تحليل و تحريم .
و فرمودهء آن حضرت : « فاحملوه على أحسن وجوهه » نيز دو معنى را محتمل است ؛ يكى اينكه : آن را بر بهترين معانى حمل كنيد ، و ديگر اينكه : بهترين امورى كه در آن هست از فرايض و دستورات مؤكّد نه رخصتها ، و عفو نه انتقام ، و در اين بيان دلالت ظاهرى بر اين است كه استنباط و اجتهاد در كتاب خداى تعالى جايز است .
و أبو اللّيث گفته : نهى به متشابه برمىگردد نه همهء قرآن ، چنان كه خداى تعالى فرموده :
( فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ
- پس كسانى كه در دل از حق انحرافى دارند از متشابه آن پيروى مىكنند « 1 » ، زيرا كه قرآن به صورت حجّت بر خلق نازل شد ، پس اگر تفسير جايز نبوده باشد حجّت رسا نيست ، بنابراين هر كسى لغات عرب و اسباب نزول را بشناسد جايز است آن را تفسير كند ، أمّا كسى كه وجوه لغت را نمىداند جايز نيست قرآن را تفسير كند مگر به مقدارى كه شنيده كه به نحو حكايت باشد نه تفسير ، و اگر تفسير را مىداند و خواسته باشد از آيه حكم يا دليل حكمى را استخراج كند مانعى ندارد ، و اگر بگويد : مراد از اين آيه چنين است بدون اينكه دربارهء آن چيزى شنيده باشد ( روايت كرده باشد ) جايز نيست ، و همين است
هامش
( 1 ) آل عمران ، 7