يعنى تعبد به قرائت و عمل به آن واقع مىشود بر خلاف آنها ، و ثواب بر أثر تلاوت قرآن تحقق مىيابد نه با قرائت آنها ، و يا اينكه قرآن از لحاظ اينكه معجزه است دليل پيغمبر است ، ولى آن كتابها معجزه نبوده ، و حجّت آن پيغمبران محسوب نمىشده ، بلكه دعوت و دلايل آنها غير از كتابهايشان بوده ؛ اگر چنين گفته شود نظير مطالب گذشته خواهد بود .
و چه بسا گفته شود : سورهاى از سورهء ديگر بهتر است ، زيرا كه خداوند قرائت آن را بسان قرائت چند برابر غير از آن قرار داده ، و به آن ثوابى مقرر فرموده كه به قرائت غير آن مقرر ننموده است ، هر چند معنايى كه در آن هست و براى ما ظاهر نيست آن را به اين پايه رسانده است ، چنان كه گفته مىشود : فلان روز از روز ديگر برتر است ، و فلان ماه از ماه ديگر بهتر است ، يعنى : عبادت در آن بر عبادت در غير آن برترى دارد ، و گناه در آن بزرگتر از غير آن است ، و همچنانكه گفته مىشود : حرم از جاهاى ديگر بهتر است ؛ چون در آن عبادتهايى بجاى آورده شود كه در غير آن بجاى آورده نمىشود ، و نماز در آن همانند چند برابر نماز در جاهاى ديگر است .
پايان سخن حليمى .
و ابن التين دربارهء حديث بخارى كه « سورهاى به تو خواهم آموخت كه عظيمترين سورههاست » گفته : معنايش اين است كه ثواب آن از سورههاى ديگر بيشتر مىباشد .
و ديگرى گفته : بدين جهت عظيمترين سورهها شده كه تمام مقاصد قرآن را جمع نمودهاند ، لذا به ( ام القرآن ) ناميده شده است .
و حسن بصرى گفته : خداوند علوم كتابهاى گذشته را در قرآن جمع نمود ، سپس علوم قرآن را در سورة الفاتحه گرد آورد ، پس هركس تفسير آن را بداند مانند كسى است كه علم تفسير تمام كتابهاى نازلشده را دانسته باشد ، اين را بيهقى آورده .
و بيان مشتمل بودن اين سوره را بر علوم قرآن زمخشرى تقرير كرده : ثناى پروردگار را آنطور كه شايستهء آن است در بر گرفته ، و تعبّد به امر و نهى ، و وعده و تهديد را متضمن گشته است ، و آيات قرآن از اين امور خالى نمىباشد .
و امام فخر الدين گفته : مقصود از تمام قرآن تقرير چهار امر است : الهيات ، و معاد ، و نبوتها ، و اثبات قضا و قدر براى خداوند متعال ، پس فرمودهء خداوند :
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — صفحة 500
مساهمون: جلال الدين السيوطي
ص٥٠٠