يكى از ديدنىهاى شهر [ بالا ] خيابان يا راه اصلى است كه مستقيم از شمال غرب به طرف جنوب شرق در تمام شهر كشيده شده است . عرض خيابان 5 / 22 متر است و طول آن طبق گفتهء صنيع الدوله اگر هر زرع ايرانى را 4 / 1 اينچ بگيريم . 2010 متر از دروازهء بالا خيابان تا آستانهء واقع در غرب آن و 843 متر از دروازهء پائين خيابان تا حرم مطهر واقع در شرق آن است . طبق آنچه كه روى نقشه آمده است فاصلهء بين دو ورودى صحنها 110 ذرع است و بدينترتيب كل طول اين خيابان 2998 متر يا كمى كمتر از دو ميل مىباشد . تمام اين خيابان براى حركت وسائل نقليه در نظر گرفته نشده است و آن قسمت كه در محدودهء آستانه قرار مىگيرد به روى حيوانات و وسائل نقليه بسته شده و به شدت محافظت مىگردد . از اين قسمت فقط كسانى كه مسلمان هستند آن هم از طريق گذرگاههاى باريكى كه با نردهاى در وسط در دو طرف ايجاد شده است مىتوانند عبور كنند .
تقريبا تمامى فعاليتهاى اقتصادى و بازرگانى شهر در همين خيابان اصلى متمركز است . راهى كه به سمت بانك ، تلگرافخانه كشيده شده است داراى چند كاروانسراست كه ارابهرانهايى كه از عشقآباد به مشهد مىآيند در آنها توقّف مىكنند . در اين راه و همچنين راههايى كه به سمت دروازههاى سرآب ، ايدگاه و نوقان مىروند تا حدودى نشانههايى از حيات و زندگى به چشم مىخورد . به غير از اينها راههاى ديگر بسيار كثيف و باريك و پيچدرپيچ است . اين راهها از كوچههاى متعددى تشكيل شده است كه طرفين آنها را ديوارهاى بلند خشتى احاطه كرده و در هر فاصله درگاهى باريك و كوتاه به چشم مىخورد كه به منزلى كمى پايينتر از سطح خيابان منتهى مىشود .
تقريبا تمام خانهها در مشهد در سطحى پايينتر از خيابان واقع مىشوند . علت اين امر آنست كه هركس كه خواسته زمين خود را بسازد ، چون نمىتوانسته از خيابان و يا كوچهء خاك بردارد و برايش هم صرف نمىكرده كه از دوردست خاك را براى تهيهء خشت و گل فراهم كند ، زمين خود را گود كرده و از خاك آن استفاده كرده است .
شهر بطور كلى به 6 محلهء بزرگ و 10 محلهء كوچك تقسيم شده كه ادارهء هريك را كدخدايى بر عهده دارد . به غير از آستانه كه گنبد طلايى و منارههاى آن از دور قابل رويت است در شهر بناى قابل ملاحظهء ديگرى به چشم نمىخورد . از فراز خانههاى خشتى فقط دو گنبد ديده مىشود . يكى گنبد سبز « 1 » است ، مقبرهء نيمه ويرانهاى در نزديكى ارك است و در
هامش
( 1 ) - در خيابان خاكى ، وسط فلكهاى ، آرامگاه بزرگى ديده مىشود كه به مناسبت رنگ فيروزهاى گنبد آن مشهور به گنبد سبز است . مدفن محمد مؤمن عارف استرآبادى است كه بسال 904 هجرى قمرى وفات يافته است شاه عباس بر گور او اين بنا را ميسازد .