اين پست گمرك بسيار كوچك و جمع و جور بود و در آن غير از دو يا سه بناى كوتاه چيز ديگرى به چشم نمىخورد و سربازان معدودى نيز به مرزبانى مشغول بودند .
در اينجا با سروان بومگارتن « 1 » فرستادهء مخصوص ژنرال كوروپاتكين كه براى ملاقات با آقاى نى الياس مأمور شده بود ديدار كردم . نى الياس بعد از ورود من به مشهد دورهء مأموريتش به پايان مىرسيد و براى بازگشت مهيا مىشد . روز بعد سروان و مأموران گمرك پيش آمده و شام را با ما صرف كردند .
اختلاف بين هزينهء سفر در روسيه و ايران در اينجا به خوبى احساس مىگرديد . تا آنجا كه من مىدانم روسيه براى مسافرت ارزانترين كشور دنياست . بهاى بليط قطار من از كراسنوودسك تا عشقآباد مسافتى برابر با 340 ميل فقط 8 روبل شد و كل سفرم از لندن به عشقآباد كه تقريبا 3850 ميل مىشد به انضمام دو شب را كه در هتل گذراندم و همچنين 8 پوندى را كه براى بار همراهم پرداختم در مجموع 33 پوند هزينه برداشت . حال آنكه در ايران وضع اينطور نبود . كرايهء يك كالسكه براى خود و يك فرقون يا واگن براى خدمتكاران و باروبنهء همراهم در 132 ميل باقيمانده از عشقآباد به مشهد 9 پوند برايم تمام شد .
در شمخال آقاى الياس ، ملابخش و چند نفر ديگر كه از مشهد آنها را مىشناختم در انتظار ورودم بودند . در اينجا با آقاى الياس كه عازم انگلستان بود خداحافظى كردم .
سروان بومگارتن با محبت و احترام بسيار ايشان را در عبور از سرزمينهاى ماوراء خزر و سوار شدن به كشتى در كراسنوودسك همراهى نمود . بدرقهاى بسيار عالى از آقاى الياس شد كه بهتر از آن امكان نداشت . شمخال از يك كاروانسراى بزرگ و مربعشكل كه دورتادور قسمت درونى آن را اتاقكهاى كوچكى با سقف گنبدى فرا گرفته بود ، و در انتهاى آن نيز يك اصطبل قرار داشت تشكيل مىشد . در اين اتاقها به غير از يك چارديوارى و سقفى كه همانند سايبانى مسافر را محفوظ مىداشت چيز ديگرى نبود .
وسائل خواب ، ميز ، صندلى ، لوازم آشپزى و غيره را بايد مسافر با خود مىآورد و يا مانند من كسى از قبل آن را برايش مهيا مىساخت .
بعد از آنكه آقاى الياس را بدرقه كرديم ، من و ملابخش به سمت امامقلى « 2 » روان شديم . بعد از پيمودن 24 ميل ديگر به قوچان وارد شديم . قوچان ديگر آن شهرى نبود كه بلافاصله بعد از زلزله در سال 1894 م . ديده بودم . در 8 ميلى شرق اين شهر و در محلى بنام هىهى ، قوچان نو بنا شده بود . ديوارها و خيابانهاى جديدى كشيده شده و تعداد زيادى بنا
هامش
( 1 ) -Captain Boamgarten.
( 2 ) - امام قلى ، دهى از دهستان دولتخانه شهرستان قوچان است . فرهنگ آباديهاى كشور . جلد 21 .