وجود موجبات عذاب در وجود آنها و رفع موجبات عذاب از ناحيهء ورود عذاب و تحمل شدايد حاصل از عذاب رجوع به رحمت نموده و يا به شفاعت شافعان و آخر امر به شفاعت حق از عذاب خلاص مىشوند ، مگر كسانى كه غايت وجودى آنان توطّن در دركات جحيم باشد و در اين دسته از نفوس اختلاف است كه آيا بالأخره مآل آنان به رحمت است و يا الى الأبد متحمل عذابند و يا آن كه با سكناى ابدى در دركات جهنم ، عذاب از آنان مرتفع مىشود و لطف الهى و رحمت رحمانيهء حق ، كار خود را انجام داده و فطرت اصليه - كه بين آن و ملكات موجب عذاب تضادّ است و از ناحيهء همين تضاد است كه نفوس و ابدان ، متألّم مىشوند و اگر اين جهت نبود هيچ نفسى معذب نبود ، چه آن كه صورت نارى با ماده نارى ملايمت تام دارد و هر صورتى معشوق و محبوب ماده خود مىباشد - بر موجب عذاب غلبه مىنمايد .
محيى الدين در كتاب فصوص گويد :
إنّ للّه الصراط المستقيم * ظاهر غير خفيّ في العموم
في كبير و صغير عينه * و جهول بأمور و عليم
و لهذا وسعت رحمته * كل شيء من حقير و عظيم .
صراط مستقيم در عرف اهل توحيد و به لسان اقرب طرق به حق اول است كه از آن به طريق [ 1 ] وحدت تعبير نمودهاند و هر اسمى از اسماى الهيّه داراى مربوب و عبدى است كه مبدأ و مرجع آن مىباشد و هر عينى از اعيان امكانيه مستند است به اسمى كه رب آن محسوب مىشود و اين اسم ، طريق مستقيم اين عين است كه
شرح
[ 1 ] . آنچه در اين باب مهم است ، آن است كه بايد خوب به استدلال و سبك بيان اين اعاظم توجه نمود تا بدون درك مطلب ، مطلبى گفته نشود ، چه آن كه فهم اين قبيل از مباحث ، صعب و در نهايت غموض است . بعضى از ابناى زمان ، مثل همفكران و هم سخنان خود در اعصار ، معتقد شدهاند كه درك اسرار شريعت در انحصار آنان است و هر چه كه به فهم قاصر آنان درست نيايد باطل است ، چون ميزان حق و باطل ، ذهن معوج و كج آنان است .