از آن جايى كه صور عقلى ، بسيط الحقيقة و به حسب سعهء وجودى ، كل الأشياء الوجوديهاند و هر حقيقت صرفهاى ، قابل تعدد و تكثر نمىباشد . اگر صورتى از ماده و كذلك از صورت اشباح مثالى مجرد شوند و يا عقل ، آن را از قيود و سلاسل ماده و زمان و مكان منتزع و از قشور تقدّر و تجسّم تقشير نمود و به وجودى عقلانى متمثّل گرديد ، مثل صورت عقلى مجرد بالفطره ، تكثّر و تعدد فردى نمىپذيرد . اگر هزاران نفر صورت طبيعيه را از قيود و جلباب باعث تعدد ، رها سازند و آن را به صورتى مجرد تام الوجود ادراك نمايند ، مدرك واقعى ، شىء واحد است .
بايد دانست كه برگشت معانى و مفاهيم كليه ، به ادراك وجودى سعى و صرف و غير قابل تكرار است و كليت ، وصف مفهوم و ماهيت نمىباشد و آنچه به عنوان مفهوم كلى ادراك مىشود ، يك نحو وجود خاص معرّا از ماده و لوازم و عوارض آن و مبرّا از جهات مربوط به تعدد و تجسم مىباشد . و به عقيدهء صدر الحكماء - أعلى اللّه قدره - وجود سعى سارى و متجلى در افراد محدود و محاط ، كلى و وجودات مغمور در جهات و قيود لازم زمان و مكان ، جزئى است . هر معناى سعى و صرف و مجرد تام الوجود ، اگر به وسيلهء افراد متعدد ، دفعات متعدد ادراك شود ، مدرك يك شىء واحد است [ 1 ] و اثر ظاهر در مدارك متعدد و متكثّر نيز اثرى
شرح
داراى دو موطن از وجود مىشود : موطن اجمال - مقام ذات نفس كه عين عقل كلى است - و موطن تفصيل كه مقام خلاقيت باشد . قول به اين كه صور عقلى ، رشح وجود ملكوتى است ، ارتباط دارد با اوايل ظهور صور كلى در نفس . به هر حال آنچه كه به نفس قائم است از باطن نفس منبجس مىشود .
[ 1 ] . همان طورى كه مدرك واحد ، با هزاران ادراك ، واحد است و حقيقت مدرك قابل تعدد و تكثر نمىباشد ، مدركات نيز به واسطهء اشتراك در نحوهء ادراك از آن جهت كه واحد است ( چون وحدت ادراك ، ناشى و يا معلول يك نحو وحدت در قوهء ادراكى است ) يك چيز است و قوهء عقلانى هر انسانى از آن جهت كه عقل صرف است ، با جميع قواى عقلانى - اعم از افراد انسان كه به مقام نيل به تعقل صور كليه و اصل شدهاند و يا حقايق مجرده بالفطره كه در عالم عقول كليه و حقايق دهريه و