ذكر مسائلى كه معاد به آنها توقف دارد ، بپردازيم .
از جمله مباحثى كه بايد در اين مبحث تقرير شود ، عبارت است از بيان لذت و ألم جسمانى و روحانى و تحقيق در ماهيت ثواب و عقاب و بيان وجوه فرق بين معاقب داخلى و خارجى .
و نيز بايد به بيان اختلاف ارباب بحث و تحقيق ، در حقيقت معاد و تحقيق در مذاهب و مشارب مسلمين در معاد جسمانى و تقرير و تحرير مشرب حكما و عرفا در معاد و تحقيق مسلك حق در امر معاد بپردازيم .
* * * علماى طبيعى و جمعى از متكلمان ، نفس انسانى را صورت ، يا عرض قائم به مادهء جسمانى مىدانند . و براى حقيقت انسان ، اصل مجرّد و روح متجرّد از ماده و مبرّا و معرّا از زمان و مكان و وضع و جهات جسمانى ، قايل نيستند .
بنابراين مسلك ، انسان نيز مثل ساير موجودات مادى ، بعد از موت ، فانى [ 1 ] و معدوم مىشود . و حقيقت انسان نزد اين طبقه از مردم ، فناپذير است و به مجرد انحلال بدن و قواى مادى از بين مىرود . [ 2 ]
جمع كثيرى از اهل كلام ، روح را عرض و يا صورت قائم به موضوع و يا حالّ در ماده نمىدانند ، بلكه روح و نفس ، نزد آنان جسمى است لطيف و سارى
شرح
[ 1 ] . حقيقت جسم ، مركّب است از ماده و صورت و ماده ، جوهرى است بالقوه و صورت ، جوهر بالفعل است و جسم ، مركب از اين دو . در نحوهء وجود جسم و كيفيت وجود آن ، اختلاف زيادى در كتب متكلمان و حكما وجود دارد .
نگارنده ، در حواشى و تعليقات خود بر رسالهء اجوبة المسائل صدر الدين محمد بن ابراهيم شيرازى از انتشارات دانشكدهء الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد ، مفصّل در اين مسأله بحث نموده است .
[ 2 ] . در كتاب مجيد و سنّت وارد از اهل عصمت ، دلايل زيادى بر فناى عالم ماده و عدم بقاى جواهر و اعراض آن و فناى بدن بعد از موت ، موجود است . اين حديث مشهور را كه دلالت بر بقاى روح و فناى بدن دارد « إنّ الأرض لا تأكل محلّ الإيمان » از پيغمبر نقل كردهاند .