حكيم دانا و فيلسوف محقق آقا على مدرس معروف به آقا على حكيم ، داراى طريقهء خاصى در معاد است كه با مختار برخى ديگر از محققان متأخران مثل غياث الدين منصور و دوانى و مير داماد از اين جهت فرق دارد كه آقا على [ 1 ] عود روح به بدن و يا تعلق آن به جسم را مطابق آنچه در روايتى از حضرت صادق در تفسير صافى نقل شده است ، به حركت بدن به طرف روح و اتصال آن بعد از حركات ، به نفس ناطقه مىداند . و در اين باب رسالهاى تأليف نموده است كه در تهران به چاپ رسيده است [ 2 ] . و اين رساله ، مجموعهء حواشى اوست كه به برخى از مواضع كتاب نفس اسفار نوشته است . قال - قدس اللّه روحه :
« و اعلم أنّ المركّب ، منه حقيقي و منه اعتباري ، و الأوّل ماله وحدة حقيقيّة يصير بها واحدا حقيقيا مندرجا تحت واحد من الأنواع المتحصّلة الحقيقية من
شرح
[ 1 ] . نگارنده ، طريقهء غياث الدين منصور شاگرد و فرزند مير صدر شيرازى دشتكى را در مباحث بعد به نحو تفصيل نقل مىنمايد .
[ 2 ] . آقا على حكيم در مقدمه رساله گويد : هذه نبذة من تعليقاتي على مبحث المعاد من الأسفار الأربعة لصدر الحكماء و المتألّهين ( قدس سره ) أفرزتها منها ، و جعلتها رسالة مختصرة « 1 » مخصوصة بإثبات المعاد الجسماني ، بالبرهان العقلي حسب القواعد التي حققها الحكماء الإلهيّون المحققون - قدس سرهم - إجابة لالتماس بعض إخوان الدين و سميّتها ب « سبيل الرشاد في إثبات المعاد » فأقول متوكّلا على اللّه و متوسّلا بأنبيائه ، و أوصيائه عليهم السّلام ، اعلم أنّ المركّب . . .
اين رساله ، چون مختصر است و در عين اختصار مشتمل است بر تحقيقات عالى ، نگارنده ، به شرح آن پرداخته است و قسمتى از آن را در اينجا نقل مىكند . اما روايتى كه آقا على به شرح مضمون آن پرداخته است ، يكى از عالىترين آثارى است كه از اهل عصمت و مبادى علوم وهبيّه و معارف لدنّيّه ، به ما رسيدهاند . بايد يكى از مزاياى طريقهء تشيع بر ساير مذاهب اسلامى را ، وجود سلسله معارفى كه از طريق ولايت به شيعه رسيده است ، دانست . و مشايخ ما اين آثار را با تحمل مشكلات به ما رساندهاند .
هامش
( 1 ) حواشى آقا على بر قسمت سفر نفس اسفار ، مفصل است . و شايد تمام آن حواشى بيش از مطالب كتاب نفس است و متضمن عالىترين تحقيقات در علم النفس . اين حواشى را استاد آقا على به سفر نفس كتاب اسفار منتقل نموده است و اين كتاب در دست مرحوم دانشمند بزرگوار آقا ميرزا فضل اللّه خان آشتيانى بود و هم اكنون در تصرف ورثه مرحوم آقا على مدرس است . طبع و انتشار اين حواشى خدمتى است بر عالم فلسفه و علم .