لذا برخى از اهل تحقيق فرمودهاند : « إنّ الجسم التعليمي لو كان مركبا من جوهر و عرض [ 1 ] لم يكن جوهرا و لا عرضا ، إذ لا يكون موجودا حقيقيا له وحدة حقيقيّة ، بل أمرا اعتباريا له وحدة اعتبارية ، فلا يكون من أقسام شيء منهما ، إذ الوحدة في التقسيمات معتبرة على ما بيّن في موضعه . . . » به همين مناسبت ، در السنهء طالبان حكمت مشهور شده است كه : مجموع [ 2 ] مركب از داخل ( جوهر ) و خارج ( عرض ) خارج است .
بنابر آنچه كه ذكر شد ، ملاك تحقق مركب حقيقى و شرط اساسى حصول مركب از اجزاى متغاير كه همهء اجزا به وجود واحد موجود باشند ، آن است كه برخى از اجزاى مركب ، منفعل و بعضى ، مبدأ فعل و برخى از اجزا ، مؤثر ، بعضى متأثر و بالأخره ايتلاف خاص بين اجزاى مركبات ، منشأ تحصّل مركب حقيقى است ، و صرف معلوليت بعضى از اجزا و عليّت برخى از آنها بدون ايتلاف
شرح
[ 1 ] . ما ، در طى اين مباحث در مقام شرح كلام استاد اقدم بيان مىكنيم كه تركيب جوهر و عرض ، تركيب اتحادى است و صحت حمل ، دليل بر اين اصل است ، ولى بين عدم وقوع مجموع مركب از جوهر و عرض ، تحت مقوله جوهر يا عرض و تركيب اتحادى جواهر با اعراض منبعث از ذات منافات نمىباشد .
[ 2 ] . يعنى از مقولات نهگانه خارج است و در بين مقولات ، جوهر ، جنس عالى و عرض ، عرض عام و از معانى عام و عوارض تحليلى بشمار مىرود و از باب آن كه هر مقولهاى در مقولات عرض ، جنس عالى است و بين اجناس عالى ، تباين به تمام ذات موجود است ، ناچار جهت اشتراك ماهوى ، معقول و متصور نيست و ملاك خروج مفهومى از مقوله و واقع شدن آن مفهوم در سلك معانى عام ، صدق آن مفهوم و يا تحقق آن حقيقت در دو مقولهء متباين است و لازم نيست كه مفهوم خارج از مقولات ، از امور انتزاعى صرف باشد ، بلكه برخى از اين مفاهيم علاوه بر اين كه داراى مصداق بالذات مىباشند ، منشأ تحقق متباينات و متجلّى در اضداد و سارى در كثرات مىباشد ، مثل وجود و وحدت و امور مساوق با اين دو ، لذا اين كلام شيخ اشراقى كه گويد هر مفهومى كه تحقق خارجى آن ، موجب تكثر و تكرر آن طبيعت شود ، بايد امر اعتبارى محسوب شود ، تمام نيست ؛ چه آن كه تحقق شىء بذات خود ، با اعتبارى بودن آن ملازم نيست مثل مفهوم وجود و وحدت و تشخص و . . .