ننمايد ، بايد قديم و ازلى باشد و شىء حادث حاصل در ماده ، فانى و غير باقى است . و امكان ندارد شىء حامل امكان حدوث ، امرى باشد بدون آن كه وجود حادث در آن حاصل شود ، يعنى حلول نمايد و به ماده و حامل امكان و استعداد ، فعليت و تحقق بخشد ؛ چه آن كه مجرد تام ، با مادى صرف مباين است و هرگز مباين ، حامل امكان و مبدأ استعداد مباين نشود . و موجودى محل امكان و جهت استعداد امرى شود كه شىء مستعد به مستعدّ له برسد و به واسطهء حصول در مستعد آن را فعليت و تحقق دهد و چنين امرى بايد وجودى مادى و حاصل در ماده باشد تا ماده را داخل يكى از انواع متحصل نمايد . اگر فيلسوف اردستانى به طريقهء قوم و مسلك آنان در پيدايش نفس ناطقه و كيفيت حدوث آن از اين باب كه مجرد تام الوجود كه به حسب جوهر ذات حالت منتظره ندارد و عقل صرف داراى ارادهاى كلى و مبدأ نظام كلى است . و چون به جميع مواد و استعدادات ، نسبت واحد دارد ، نشود مبدأ نظام جزئى قرار گيرد و حقيقت مجردى كه بالذات ، خويش و مبدأ خويش را بدون احتياج به أمرى و جهتى تعقل مىنمايد ، و به ذات مبدأ خود قائم است و عشق او به مبدأ و بهجت و سرور حاصل از شهود جمال كبريايى نحوهء وجود اوست [ 1 ] ، به چه نحو محل ارادات و صور حادثه و متجدد
شرح
[ 1 ] . يعنى چنين حقيقتى كمال مفقود ندارد كه بخواهد آن را پيدا نمايد و موجودى كه داراى كمال مفقود است ، براى يافتن اين كمال در صراط طلب قرار مىگيرد تا از ناحيهء معاد و رجوع به اصل خود ، خود را بيابد ، به همين ميزان عقول مجرد ، ابتدا و انتها ندارند به اين معنا كه بد و وجود و حشر آنان يك چيز است . و جهت افاضهء آنها از حق با جهت حشر و رجوع آنان به حق و شهود آنان جمال معشوق و محبوب ازلى را به يك جهت متحقق است . و چون انسان در مقام تحقق به وجود عقلى ، وجودش وجودى تبعى بود ، از ناحيهء تنزل بايد اصل خود را بيابد و اصل خود را چه بسا در وجود ازلى پيدا نمايد . و عقول يعنى ملائكه مقربان درگاه حق اگر چه خود را نزديك به حق شهود نمايند ، ولى مقام « لي مع اللّه » به انسان اختصاص دارد - فرشته گرچه دارد ، قرب درگاه - نگنجد ، در مقام « لي مع اللّه » - .
خوب در اين اصل اصيل بايد تأمل نمود كه فهم تمام آن در نهايت غموض است . اما اين سؤال كه چرا در بين همهء موجودات اين مقام فقط به انسان اختصاص دارد ؟ براى آن كه انسان مىتواند مظهر