قرار دهد ، نهايت و غايت وجودى او عذاب است . و نيز اگر در نفس وى ، ميل به دنيا و عشق به لذات فانى بر ميل آخرت غلبه نمايد ، از عالم ظلمات خلاصى ندارد . لذا از معدن ولايت و منبع عصمت و طهارت وارد است : « اللهم لا تجعل الدنيا آخر همّنا » .
در مباحث قبل ، از حكيم نحرير [ 1 ] مولانا محمد صادق اردستانى - قدس اللّه عقله بنوره - چهار مسلك در حدوث و قدم نفس ذكر نموديم و آن مرحوم مسلك شيخ رئيس ( قائلان به حدوث نفس ، به حدوث روحانى ) و طريقهء صدر المتألهين و اتباع او ( قائلان به جسمانيت نفس از جهت حدوث و روحانيت آن از جهت بقا ) را تزييف نمود و دو مسلك ديگر را اردستانى نقل نموده و خود يكى از اين دو را
شرح
[ 1 ] . به رسالهء قوى النفس موسوم به حكمت صادقيه تأليف حكيم دانا ملا حمزهء گيلانى نسخهء عكسى ملكى نگارنده ، نسخهء مجلس شوراى ملى مكتوب در اصفهان 1203 ق رجوع شود . بر اين رساله كه به خواست خداوند به طبع مىرسد ، يكى از تلاميذ ملا حمزه مقدمهاى اديبانه نوشته و خيلى از سقوط شهر بزرگ اصفهان پايتخت صفويه اظهار تأسف نموده است . و نوشته كه به واسطهء محاصره طولانى اصفهان و پيدايش قحطى و سقوط بعدى آن به دست سپاه افغان يك صد هزار نفر بلكه بيشتر در اثر گرسنگى يا به شمشير مهاجمين ، جان خود را از دست دادند . و فضلا و دانشمندانى كه توانستند جان سالم بدر ببرند ، متوارى و پراكنده شدند ، كتب علمى به تاراج رفت .
صاحب رسالهء اصل الأصول حكيم و عارف محقق ملا نعيماى طالقانى مشهور به عرفى در اول رسالهء مؤلّف خود نيز گويد : بعد از آن كه اقربا و خويشاوندان را از دست دادم و يا آن كه متوارى شدند ، خود به دار الايمان قم پناه بردم و به اصرار يكى از دوستان به نگارش اين كتاب پرداختهام .
عشق و علاقهء دانشمندان به علم و فضيلت ، سبب شد كه بعد از قيام نادر شاه و شكست مهاجمان ، دوباره افاضل و اعلام به مسند افاضت و مدرس تعليم و تعلّم نشستند و همين رشتهء ضعيف از حكمت و عرفان كه تا عصر اساتيد ما قطع نشده است و چراغ كم نور آن رو به خاموشى و در سرحد لحظات آخر به سر مىبرد ، از تلاميذ آقا ميرزا هاشم رشتى و آقا ميرزا حسن كرمانشاهى و آقا مير شيرازى سه نفر در قيد حياتند در سنين بعد از هشتاد و قدرت تدريس ندارند « 1 » .
هامش
( 1 ) اساتيد معظم آقا ميرزا احمد آشتيانى و آقا سيد محمد كاظم عصار و آقا ميرزا ابو الحسن قزوينى كه هر سه اين آقايان از اكابر علماى شيعهاند و در جامعيت در ادوار سابق هم نظيرشان عزيز الوجود است .