تجرد نفس - و اين كه شىء بسيط و مجرد تام ، در زمان ، حادث نشود و بسيط حتما بايد قديم باشد و اگر نفس به تمام ذات و هويت ، مجرد تام باشد ، مسلما ازلى است . و شىء حادث مسلما در ماده حادث مىشود و اگر مقيد به قيود و سلاسل ماده و زمان و مكان صادر شود ، قهرا جهت فساد نيز در وجود وى تحقق دارد و بالأخره فانى و مضمحل گردد - به بحث وجود و ماهيت و نحوهء مجعوليت اين دو درست نمىباشد ؛ چه آن كه در امر نفس ، مجعول بالعرض وجود ندارد .
اما جوابى كه از اشكال مذكور در كتب اهل حكمت موجود است ، قابل اشكال بلكه متحمل اشكال لا ينحل است [ 1 ] ، لذا اغلب محققان ، اين جواب را
شرح
[ 1 ] . تقرير اصل اشكال بيان شد . و مىشود به تقرير ديگر نيز اشكال را بيان نمود ، مثلا بگوييم :
حدوث و فساد شىء از حيث احتياج به جهت قبول كه همان امكان و استعداد حدوث و فساد باشد متساوى و با هم فرقى ندارند . اگر شىء حامل امكان حدوث نباشد و از براى قبول صور نوعى ماده مستعد نگردد - چون جميع اجسام از جهت جسميت متساوى هستند - شىء ، حادث نمىشود و همان مادهء مستعدى كه قبول صورت نارى مىنمايد و يا مستعد مىشود از براى قبول صورت هوايى ، همان ماده ، مستعد است از براى قبول فساد صورت آب و قبول صورت هوا . و از آن جايى كه بدن و مادهء بدنى به اعتبار حامل بودن آن ، جهت استعداد حدوث صورت نفس ناطقه را ، چرا همين استعداد يا امكان حدوث نفس ، امكان و يا استعداد فساد آن نباشد ؟ ديگر آن كه امكان حدوث نفس و فساد آن نمىشود قائم به بدن و بنيهء محسوس انسانى باشد ، چون بدن بنا بر مسلك مشهور امرى است مباين نفس ، نفس ، مجرد تام و بدن ، مادى صرف . امكان ندارد موجود مباين شىء ، حامل امكان وجود شىء ديگر شود ، در حالى كه آن شىء ديگر به وجودى منحاز و مستقل از حامل امكان خود موجود است و گرنه جايز است كه حجر - مثلا - محل امكان حدوث نفس ناطقه باشد . و چه اشكال دارد كه شىء مباين شىء ديگر در اقصاى مغرب حامل امكان حدوث شيئى باشد كه در اقصاى مشرق متحقق شود ؟
جواب از اين قبيل اشكالات فقط از يك راه امكان دارد و آن از اين قرار است كه بگوييم اشكال در صورتى وارد است كه وجود حدوثى و بقايى شىء حادث ، امرى واحد باشد و در اين صورت هيچ حادثى از تركيب مبرّا نمىباشد . و شىء مركب از ماده و صورت و فعليت و قوه از آن جايى كه در عالم ماده و صفحهء زمان و مكان كه صورت و فعليت از ماده و استعداد و امكان جدا نمىشود ،