اعتقاد به ابدى بودن نفس و بقاى آن بعد از بوار بدن با حدوث آن سازش ندارد ؛ چون هر حادثى ، در ماده موجود مىشود ، و مسبوق به ماده و استعداد است ، و بالأخره بسيط نيست ، و هر مركب خارجى ، در آن ، قوهء فساد موجود است و هيچ امر حادثى باقى و دائمى نمىباشد [ 1 ] فقط يك اشكال بر اين مسلك وارد است كه خود اردستانى هم بايد به آن ملتزم شود و آن مطلب از اين قرار است كه : موجود مجرد تام الوجود عقلانى امكان ندارد در مرتبهء متأخر از ذات - با آن كه بر همه جسمانيات احاطه دارد و مجرد تام و در رتبهء مجردات تامه خلق شده است - محل حوادث قرار گرفته و به بدن خاص جزئى تعلق گيرد . و از اين امر مجرد عقلانى و مادهء جسمانى ، موجود واحد داخل در نوع واحد موجود شود ، بدون آن كه در مرتبهاى از مراتب وجود ، متحد با ماده باشد .
به عبارت واضحتر : امكان ندارد از موجود مجرد صرف و مادى محض ، نوع كامل طبيعى حاصل شود ؛ چه آن كه تصرف نفس در بدن ، امرى ذاتى و طبيعى
شرح
[ 1 ] . اين ، منقوض است به مسألهء وجود صور و هيآت حاصل از اعمال و افكار كه بعد از مزاولت جوهرى و كامن ، در وجود نفس مىشوند و قهرا منشأ رحمت و تنعّم و آلام و عذاب اخروى مىباشند . و مسلم است كه نفس در اول مرحلهء وجود و طليعهء ظهور ، از جميع هيآت حاصل از بدن خالى است . و آنچه كه در لوح نفس حاصل شود ، قهرا و بالضروره در سلك حوادث واقع است .
صور ادراكى حاصل از براى نفس ، به اعتبار انتزاع اين صور از مواد خارجى ، از مادهء جسمانى تجرد دارند و حادثند « 1 » . و مؤلف حكمت صادقيه خود در موارد عديده به تجرد صور عقلى و مدركات كلى تصريح كرده و در كيفيت حدوث اين صور ، از ملا صدرا تبعيت نموده و صور ادراكى را مفاض از عالم عقل مىداند . و مشاهدهء امور خارجى و لحاظ موارد جزئى از براى حصول و حدوث صور كلى جنبهء اعدادى دارد . و نفس از اين راه داراى قوت بصيرت معنوى گرديده و به واسطهء تهيهء استعداد در مرتبهء وجود نفس ، صور قهرا از عالم معنا افاضه مىشوند .
هامش
( 1 ) استادنا في المعارف الحكمية - و هو الحكيم النحرير سيد سادات اعاظم الفقهاء و الحكماء ، آقا ميرزا ابو الحسن قزوينى ادام اللّه ظلاله - اين مسلك را از اردستانى در مقام تقرير عقايد و آراى حكما در امر پيدايش نفس در مجلس درس اسفار نقل و بر آن از جهات متعدد مناقشه نموده و اين مسلك را ابطال فرمودند .