مقامات و مراتب عقلى ، به بدن جسمانى تعلق گرفته است ، برخى گمان كردهاند كه اگر نفس در مقام تعلق به بدن جسمانى ، به عالم نور محض منتقل نشود و تعلق به صيصيه ، سبب نشود كه نور اسپهبد به كلى از تعلقات بدنى خلاص شود و ملاك تعلق به ابدان در آن باقى نماند ، ناچار بعد از فساد مزاج ، به ابدان مناسب با هيآت حاصل [ 1 ] از بدن منتقل شود . شيخ اشراق در مقام تمهيد مقدمه جهت توجيه مسلك قائلان به تناسخ گويد :
« النور الإسبهبد استدعاه المزاج البرزخي باستعداده المستدعي لوجوده فله إلف مع صيصيته و كان علاقته مع البدن لفقره في نفسه و نظره إلى ما فوقه لنوريته ، و هي مظهر لأفعاله ، و حقيبة لأنواره ، و وعاء لآثاره ، و معسكر لقواه . و القوى الظلمانيّة لمّا عشقته تشبّثت به تشبّثا عشقيا ، و جذبته إلى عالمها عن عالم النور البحت الذي لا يشوبه ظلمة برزخيّة أصلا ؛ فانقطع شوقه عن عالم النور البحت إلى الظلمات .
و الصيصة الإنسانية خلقت تامّة يتأتّى بها جميع الأفاعيل و هي أوّل منزل للنور الإسبهبد على رأي حكماء المشرق في عالم البرازخ .
و لمّا كان الجوهر الغاسق مشتاقا بطبعه إلى نور عارض ليظهره و نور مجرّد
شرح
[ 1 ] . ظاهر قول شيخ مقتول اگر چه ميل به تناسخ است ، ولى خود ، اين مسلك را در كتاب المطارحات مردود شمرده و بر ابطال آن دليل آورده است .
شيخ سعيد شهيد از اجسام به برازخ و از نفوس ناطقه به انوار اسفهبد و از عالم ماده به غواسق ظلمانى و از عقول طولى به قواهر اعلون و از عقول عرضى به قواهر ادنين و از اعراض غير علم و غير نور حسّى به هيآت ظلمانى و از نور ظاهرى به نور عرضى ، تعبير نموده است . در كلمات وى نور غنى و نور الأنوار و نور اول و انوار طولى و عرضى و نور سپهبد نيز به حق اول و عقل اول و عقول طولى و عرضى و نفس ناطقه اطلاق شده است .
ر . ك : حكمت اشراق ، چاپ انستيتو ايران و فرانسه با تعليقات هنرى كربن ، ط 1331 ش ، ص 215 تا 220 و صفحات 221 تا 223 ، 225 ، 227 ، 230 ؛ شرح حكمت الإشراق ، ط سنگى تهران ، ص 476 - 480 .