پس تحوّل مقدار احتمالى بزرگ به يقين و نابود شدن مقدارهاى احتمالى كوچك ، شبيه و مانند تحوّلات ذاتى بعضى از مقدارهاى احتمالى نيست كه بواسطهء عوامل نفسانى مانند فال بد زدن و يا بفال نيك گرفتن و مانند اينها بيقين مبدّل مىشود مثلا گاهى احتمال مرگ در نظر كسى كه ميخواهد اقدام به عمل جرّاحى كند مبدّل بيقين مىشود و اين در نتيجهء فال بدزدنى است كه روحيّهء او را تحت تأثير قرار داده است ولى اين يقين ، يقينى است كه ميتوان آن را از بين برد و چنانچه آن شخص از اين حالت روانى نجات يابد و فقط بجهات عقلى متوجّه گردد ( نه خرافى و موهوم ) البته يقينش زايل خواهد شد و امّا يقينى كه اين اصل آن را فرض مىكند يقينى است كه انسان معتدل در فكر و انديشه هرچند توجّه خود را در جهات معقول محصور كند و از عوامل خارجى خود را آزاد سازد نميتواند آن يقين را زايل كند .
و ما در بحث نظريّهء احتمال در گذشته دانستيم كه مقدارهاى احتمالى هميشه با علم اجمالى ارتباط دارند و هرمقدار احتمالى عبارت است از مقدار احتمالى يك عضو در مجموع اطراف علم اجمالى و در نتيجه ، خود جزئى از همان مقدار علم اجمالى است كه هميشه در مجموع مقدارهاى احتمالى اطراف نمودار مىشود بنابر اين هنگاميكه مقدارهاى احتمالى در يك محور انباشته شوند تا اندرجه كه اين اصل ميگويد : ( چنانچه تا آن درجه احتمالى در يك محور انباشته شود مقدار احتمالى بزرگ بيقين مبدّل خواهد شد و مقدار احتمالى كوچك كه بر خلاف آنست از بين خواهد رفت ) ما در اينحالت با علم اجمالئى مواجه خواهيم بود كه آن محور ، قسمت اعظم مقدار آن را به خود اختصاص داده كه آن قسمت به صورت يك احتمال انبوه و انباشته شده بر آن محور درآمده و فقط يك قسمت كوچكى از ارزش علم اجمالى باقى مانده است كه در آن محور نيست و معناى اين آنست كه مقدار احتمالى بزرگى كه اين محور در نتيجه انباشته شدن آن مقدارها بدست آورده بجز قسمت اعظم از ارزش همان علم اجمالى چيز ديگرى نيست و بدين ترتيب خواهيم دانست
الأسس المنطقية في الإستقراء ( مبانى منطقى استقراء ) ( فارسى ) — صفحة 134
مساهمون: السيد محمد باقر الصدر
ص١٣٤