ذات احديتى كه همهء تعين هاى اسمائى در آن ذات احدى مستهلك اند ، و همهء تجلى هاى صفاتى در آن حضرت پنهان است ، زيرا غيب هويت و ذات احديت براي هيچ كس بجز در حجاب تعين اسمى ظهور نمى كند ، و در هيچ عالمى بجز در نقاب تجلى صفتى ظاهر نمى شود . أو را در اين مرتبهء غيب هويت نه اسمى است و نه
هامش
عارف حقيقي و مؤمنى كه از همهء مراتب شرك ، چه شرك عوام و چه شرك خواص منزه باشد كسى است كه هيچ عينى و شهودى و ظهورى و بطونى را نبيند مگر به واسطهء أو كه بجز أو چيزى نيست تا به وسيلهء أو مختفى گردد و بجز أو كسى نيست تا حجاب روى أو شود خود شى ء هم كه حجاب خود نمى شود . از شيخ عبد الرزاق كاشانى سؤال شد كه حلول درست است يا اتحاد ؟ گفت : هر دو باطل است ، و ليس في الدار غيره دّيار ( جز أو كسى نيست ) .حلول و اتحاد اينجا محال است
كه در وحدت دوئى عين ضلال استارف كامل محقق بارع ، فخر شيعه و شيخ طريقت و شريعت قاضى سعيد شريف قمى ( قدس اللّه نفسه ) در شرح حديث رأس الجالوت چنين مى گويد : « صاحب فتوحات گويد : بدان كه عالم همه غيب است و هيچ از آن ظاهر نشده ، و خالق الخلق ظاهر است و هيچ غايب نشده ، و مردم در اين مسأله به عكس مى پندارند كه مى گويند : خداى غيب است و عالم ظاهر . آنان به اين اعتبار در مقتضاى اين شرك قرار دارند .
من مى گويم : اين عارف از شركى كه لازمهء گمان خودش هست غافل مانده كه حكم به ظهور حق تعالى و خفاء عالم نموده كه اين نيز يكى از اقسام شرك خفى است ، و اما ايمان حقيقي آن است كه اعتقاد شود بر اينكه اللّه است كه ظاهر و باطن و شاهد و غايب است . پس اگر أو را در بطون طلب كنى ظاهر است ، و اگر در ظهور از أو تفحص كنى باطن است ، و اگر از هر دو طلب كنى از هر دو منزه است . و عالم به ذات خود پنهان ، و به اللّه ظاهر است . اين نكته را نيكو بشناس كه باب عظيمى است در توحيد . » ( پايان كلام شريف عارف بزرگوار ) .
و كمال اخلاص و مغز حقيقت ، آن است كه توصيف كنندهء حضرت حق متعال را نشايد كه حضرتش را به ظهور و بطون و اوليت و آخريت توصيف نمايد ، چه آنجا كه جز أو كسى در خانهء وجود نيست براي چه كسى ظهور كند ؟ و از چه كسى غايب شود ؟ و چه اوليتى و چه آخريتى تصور توان كرد ؟ زيرا اوليت و آخريت به اعتبار آغاز و انجام است ، و هنگامى كه هر چه جز اوست باطل و هالك باشد اصلا آغاز و انجامى نيست . پس كمال معرفت آن است كه سالك عجز و قصور خويش را در اين مقام كاملا درك كند . ( مؤلف )