شرح
( 24 ) .Gurney , The Transformation of Tehran , p . 69 - 70.
( 25 ) .Ibid . P . 70.
( 26 ) . نامهء 6 ذى حجّهء 1306 .
( 27 ) . اين نقشه را مؤسّسهء جغرافيايى و كارتوگرافى سحاب در تهران چاپ كرده است .
( 28 ) . اتّحاديه ، منصوره ، رشد و توسعهء شهر تهران در دورهء ناصرى 1320 - 1269 ، تحقيقات اسلامى ، يادنامهء دكتر عبّاس زرياب خويى ، سال دهم ، شمارههاى 1 و 2 ، سال 1374 ، صص 173 - 145 .
( 29 ) . آمار دار الخلافه ، صص 419 - 359 .
( 30 ) . رجوع شود به نقشهء نجم الملك .
( 31 ) . حفر قنات و مقدار آب آن ، اهميّت بسيارى داشت و قيمت زمين و مرغوبيّت آن نيز وابسته به مقدار آب بود . اطّلاعات ميرزا حسن خان در اين اسناد ، در مورد آب ، روشن نيست ، بهخصوص مشخّص نمىشود كه مبلغ اجارهء آب ، ساليانه بوده يا نه .
براى اطّلاع از بعضى قناتهاى معروف تهران ، ر . ك : محمّد حسن خان اعتماد السّلطنه ، المآثر و الآثار ، چهل سال تاريخ ايران ، به كوشش ايرج افشار ، 3 جلد ، تهران ، سال 1374 ، جلد 1 ، ص 124 .
( 32 ) . نامهء 25 رجب 1307 .
( 33 ) . نامهء 25 رمضان 1308 .
( 34 ) . خانوادهء نوّاب در اصل هندى بودند و در سفارت انگليس در تهران اشتغال داشتند . در دورهء مشروطه ، عبّاس قلى نوّاب ، برادر حسن على خان ، كه نام او در مكاتبات آمده است ، جزء مشروطهخواهان بهنام بود و وكيل مجلس شد و پس از آن نيز يكى از رجال سياسى معروف بود .
( 35 ) . نامهء 29 ربيع الاوّل 1307 .
( 36 ) . طبق كتاب آمار دار الخلافه ، در 1269 ه . ق ، بيست درصد خانههاى تهران مستأجر داشتند .
مستأجرهايى كه احتمالا فقط يك اتاق اجاره مىكردند . بعضى خانهها ده و يا بيشتر از ده خانوار مستأجر داشتند و خود صاحبخانه نيز همانجا سكنى داشت .
در سال 1286 ه . ق طبق آمار نجم الملك ، 8 / 30 % جمعيّت تهران اجارهنشين بود و اگر ميانگين ساكنان هر منزل را شانزده نفر فرض كنيم ، مىبينيم نسبت به قبل كه 5 / 25 % مردم اجارهنشين بودند ، اجارهنشينى افزايش يافته بود . بدون شك كمبود مسكن در ادوار بعد هم ادامه يافت .
براى اطّلاع بيشتر ر . ك : منصورهء اتّحاديّه ، رشد و توسعهء تهران ، ص 158 .
( 37 ) . براى اطّلاع از بعضى شرايط اقتصادى تهران ر . ك : منصورهء اتّحاديّه ، بافت اجتماعى - اقتصادى بازار تهران در نيمهء قرن سيزدهم قمرى ، مندرج در كتاب سعى مشكور ، يادنامهء دكتر محمّد جواد مشكور ، به كوشش سعيد مير محمّد صادق ، تهران ، سال 1374 ، صص 54 - 37 .
( 38 ) . مقايسهء آمارهاى سالهاى 1269 ه . ق و 1320 ه . ق ، نشان مىدهد كه ثروت در تهران افزايش يافته بود و نهتنها تعداد افرادى كه چندين خانه و دكّان داشتند ، بيشتر شده بود ، خانهها و دكّانهايى كه به يك نفر تعلّق داشتند نيز افزايش يافته بودند و اين تحوّل در همان زمانى كه ميرزا حسن خان نامه مىنوشت ، آغازشده بود ، ر . ك : منصورهء اتّحاديه ، رشد و توسعهء تهران ، ص 165 .