شرط اوّل : مفسّر بايد قرآن را با يك ذهنيّت اسلامى مطالعه و تفسير كند ، يعنى در چارچوب تفكّر اسلامى ؛ و تحقيقات خود را در تفسير قرآن كريم ، همواره بر اين اساس استوار بدارد كه قرآن كتاب هدايت الهى مىباشد ، و براى راهنمايى انسانها و سازندگى انسانيّت به بهترين شيوهء ممكن ، نازل شده است ، و اين پديدهء عظيم الهى ، به هيچ روى ، تحت تأثير عوامل و شرايط و فشارهاى مختلف ، كه دستاوردهاى بشرى در زمينههاى مختلف معرفت انسانى تحت تأثير آنهايند ، قرار نمىگيرد . زيرا ، اين تنها پايهاى است كه فهم قرآن و تفسير ظواهر آن را به شيوهء صحيح ممكن مىسازد .
امّا ، وقتى كه مفسّر در مطالعهء قرآن همان مقياسهايى را به كار مىبرد كه هر كتاب و مكتب ديگر و هر دستاورد بشرى با آن مقياسها سنجيده مىشود ، در نتيجهء اين طرز نگرش ، به اشتباهات بزرگى دچار مىشود ، و از استنتاجهاى خطا سر برمىآورد ؛ وضعيتى كه براى خاورشناسان بسيار روى مىدهد . زيرا ، اين مستشرقان ، قرآن را در پرتو همان مقياسهايى مطالعه و بررسى مىكنند كه هر پديدهء ديگرى از پديدههاى موجود در جامعهء محلّ زيست خود را ؛ و طبعا ، آن پديدهها همه تحت تأثير عوامل محيطاند و به اقتضاى آنها حالت مىگيرند .
اين شرط را ماهيت موضع علمى ايجاب مىكند . زيرا ، مفهومى كه مفسّر از قرآن به عنوان يك « كلّ » براى خود پديد مىآورد قاعدهء اساسى را براى فهم تفصيلات و بررسى جوانب مختلف آن تشكيل مىدهد . بنابراين ، تفسير ، ناگزير بايد بر يك پايهء صحيح و يك مفهوم صحيح از قرآن ، كه با چارچوب تفكّر اسلامى همخوانى داشته باشد ، پايهريزى مىگردد ، تا در نتيجه در راستاى شرح و تحليل آيات قرآنى رويكردى صحيح داشته باشد .
امّا هنگامى كه تفسير بر پايهء يك ارزيابى غلط و يك برداشت و مفهوم نادرست از قرآن ، قرار بگيرد ، آن انحراف موجود در پايه و ريشه ، بىترديد بر تفصيلات نيز بازتاب خواهد داشت ، و رويكرد بحث را در تحليل و استنتاج به انحراف مىكشاند .
اينك ، بعضى از مثالهايى را مىآوريم كه در آنها ميزان تفاوت در رويكرد ميان مطالعهء قرآن به عنوان يك پديدهء الهى و كتاب هدايت مردم ، با مطالعهء قرآن به عنوان يك پديده در جامعهء بشرى كه تحت تأثير آن است و با عوامل و تأثيرات آن در داد و ستد است ، روشن
علوم القرآن ( علوم قرآنى ) ( فارسى ) — صفحة 251
مساهمون: السيد محمد باقر الحكيم
ص٢٥١