سختكوش و دقيق النّظرى چون حمد اللّه مستوفى كه همّت عالى خود را در جهتى خداپسندانه و با صرف بهترين سالهاى عمرش ، به كار داشته و رنج اين راه دراز و خطير را بر خود هموار كرده است ، بر خود واجب دانستيم كه به قدر ميسور و در حدّ توان غبار سكوت و غفلت و مهجورى را از چهرهء تابناك يكى از بزرگترين منظومههاى زبان فارسى ( دستكم به لحاظ صورى و كمّى ) بزداييم .
ظفرنامهء حمد اللّه مستوفى گرچه به لحاظ صناعت شعرى در درجهاى متوسّط قرار دارد و مطنطن نيست ، ولى در سادگى و بىپيرايگى كلام و در ملازمت و پيوستگى كافى با موضوع آن ، يعنى تاريخنگارى ، قرار دارد . به تعبير ديگر چنانچه هدف و رسالت يك مورّخ شاعر ابلاغ هرچه سريعتر و صحيحتر پيام و موضوع « تاريخ » باشد ، وى با پرهيز از تصنّع در كلام با ساده و كوتاهترين نوع بيان و در قالب پركشش مثنوى بحر متقارب رسالت خويش را به جاى آورده است ، بنابراين چه باك از آنكه كلام او مصنوع و مطنطن نيست ؟
ظفرنامه جمعا مشتمل بر هفتاد و پنج هزار بيت و منقسم به سه كتاب است . هر كتاب با عنوان « قسم » ناميده شده :
كتاب نخستين را با عنوان « قسم الاسلاميّه » خوانده كه مشتمل است بر تاريخ اسلام از ظهور آن يعنى ولادت تا رحلت حضرت ختمى مرتبت پيامبر اكرم ( ص ) و سپس خلفاى راشدين تا انقراض دولت خلفاى بنى عبّاس ، ( بيست و پنج هزار بيت ) .
كتاب دوم را « قسم الأحكامى » نامگذارى كرده و « عجمى » نيز گفته است . موضوع اين بخش نيز پادشاهان و اميران « عجم » در ايران است كه به حكم اسلام بر اين سرزمين حكومت كردهاند ، شامل صفّاريان تا خوارزمشاهيان ، ( بيست هزار بيت ) .
كتاب سوم با عنوان « قسم السّلطانى » مشتمل است بر تاريخ مغول و حكومت ايلخانان در ايران تا سال 735 هجرى ، ( سى هزار بيت ) .
مجموعهء پيش روى خوانندگان گرامى عبارت است از جزو ميانى كتاب « قسم الاسلاميه » ، و موضوع آن تاريخ « خلفاى راشدين و بنى اميّه » است . تعداد ابيات اين جزو 10151 بيت است .
بخش نخست اين جزو ، يعنى « خلفاى راشدين » واجد ويژگيهايى است كه در تمامى تاريخ اسلام با عنوان حسّاسترين برهه قلمداد شده است ؛ زيرا در متن اين دوره حوادثى رخ داده كه جامعهء اسلامى بر اثر بروز آن پيشآمدها ، همواره گرفتار شديدترين خسرانها و نوسانات بحرانخيز بوده است .
ظفرنامه ( قسم الاسلاميه ) ( فارسى ) — صفحة فهرست 4
مساهمون: حمد الله مستوفى قزوينى
صفهرست ٤