بهشت عدن مانند كردى بلكه بر بهشت ترجيح نهادى . . . پس سران لشكر و مهتران ملك به نزديك استاد ابو عبد الله رفتند . . . رودكى قبول كرد . . . و در پردهء عشاق اين قصيده آغاز كرد ، بوى جوى الخ » . . [ ( 1 ) ] اين اختلاف قولين منهاج سراج و نظامى عروضى سبب شده ، كه برخى از مورخان ما بعد را در نسبت اين قصيده به شك و ترديد افگنده ، و مولانا عبد الرحمن جامى گفته :
« در بعضى تواريخ اين حكايت را بسلطان سنجر و امير معزى نسبت كردهاند ، و الله اعلم [ ( 2 ) ] » ولى اگر تحقيق به عمل آيد ، عدم صحت قول منهاج سراج واضح مىگردد ، و يكى از دانشمندان تهران آقاى ، دكتور معين درين باره و انتساب قصيده به استاد رودكى دلايل ذيل را مىنويسد :
1 - تاريخ تاليف چهار مقالهء نيمهء قرن ششم ، و يك قرن پيش از طبقات است ، و بنابر قدمت زمان و نزديك بودن عصر نظامى بعهد رودكى و معزى قول او حجت تواند بود .
2 - كليهء مورخان و تذكره نويسان كه اين قصيده را در كتب خود آوردهاند ، آن را بنام رودكى ثبت كردهاند مانند بهارستان جامى ، آتشكدهء آذر ، تذكرة الشعراء دولت شاه ، گزيده ، ديوان رودكى طبع تهران 1315 ق ، حبيب السير ، خرابات ضيا پاشا ، زينة المجالس مجد الدين محمد حسنى ، سفينة الشعراء سليمان فهيم تركى ، فرهنگ انجمن آراى ناصرى تاليف رضا قلى هدايت ، قاموس الاعلام سامى ، مرآة الخيال لودى ، مجمع الفصحاء ، سفينه خوشگو ، شعر العجم ، عرفات العاشقين تقى الدين اوحدى ، خلاصة الافكار ابو طالب تبريزى ، تاريخ نگارستان قاضى احمد غفارى ، سردينسراس در مجله انجمن آسيائى ، نفيسى در كتاب رودكى ج 3 ص 1035 ، و غيره .
3 - در ديوان كامل معزى كه از روى نسخ متعدد خطى از طرف مرحوم عباس اقبال در تهران تصحيح و طبع شده اين قصيده نيست .
4 - سنجر بعنوان سلطان شناخته شده بود ، نه امير كه عنوان شاهان سامانى است ، و شاعر در قصيدهايكه نظامى عروضى نقل كرده ، سه بار ممدوح خود را بدان عنوان مىخواند ، و بعلاوه دار الملك سنجر مرو
هامش
[ ( 1 ) ] چهار مقاله چاپ ليدن ص 32 - 33
[ ( 2 ) ] بهارستان جامى ص 86