بناها و باغها
من كاملا قاطعانه معتقدم كه اين بنا خيلى بيشتر از اهرام مصر ، اين تودههاى بىشكل ، شايستگى به حساب آمدن جزو عجايب دنيا را دارد !
برنير دربارهء تاج محل ( 1670 )
معمارى مغول فوقالعاده غنى است و در كنار كاخ قلعهها بيشتر از همه اين ساختار مقبرهها بود كه معماران قلمروى مغول حداكثر كوششان را در آنها به كار بردهاند . با مقبرهء همايون در دهلى مدل بنا از پيش محاسبه شده بود ؛ ولى مقبرهء اكبر كه در سيكاندرا نزديك آگرا برايش ساخته شده است و جهانگير پسرش براى آن 5 / 1 ميليون روپيه بايد خرج كرده باشد ، تودهء درهم ريختهء عجيب و غريبى از انواع سبكهاست - البته مثل همهء مقبرهها در اراضى باغ وسيعى قرار گرفته است ( كه بايد از باغهاى بهشت پيشى گرفته باشد ) و خاتمكارى زيبايى از مرمر سفيد در سنگ ماسهء قرمز ، همانگونه كه مختص آن دوره بود ، نشان مىدهد . در داخل آن بايد تابلوهايى بوده باشند كه از جمله حضرت مريم را نشان مىدادند ؛ ولى به طورى كه مانوچى گزارش مىكند اورنگ زيب روى آنها را با رنگ پوشانده است . در سال 1691 زمانى كه جاتها مقبره را غارت كردند ، چيزهاى ديگرى نيز از تجهيزات غنى گم شدند .
سنگ ماسهء قرمز رنگ كه با غروب خورشيد به نظر مىرسيد قدرت نورافشانى جداگانهاى ايجاد مىكند ، همچنان برترى داشت ، مقبرهء جهانگير بيرون از لاهور كه در سطح باغى گسترده شده و شكل مقبرهء پدر زنش اعتماد الدوله را دارد و تصاوير گيرايى از گلدانها ، تنگها ، و جامها در آنجا داده شده ، همينطور است . با اين وصف در برخى از مقبرههاى زيباى دورهء جهانگير و شاه جهان پوشش سنگ مرمر سفيدنما در طول سدهها دزديده و مجددا به كار برده شده است ، به نحوى كه مثلا در بناى اصيلى كه خان خانان عبد الرحيم در دهلى نزديك مقبرهء همايون براى همسرش ساخته است ، فقط سفتكارى آن از سنگ ماسهء قرمز قابل مشاهده است .