البته اثر رؤيايى معمارى هند ، تاج محل است كه آن را به دستور شاه جهان براى همسر عزيزش ممتاز محل ساختهاند ، تنها بناى هندى كه بيشترين عكسها از آن تهيه شده است و بيننده وقتى بعدهاى عظيم اين بناى ظاهرا ظريف را مىبيند كه روى تختگاه بلندى قرار دارد و رسيدن به نزديك آن اصولا غيرممكن به نظر مىرسد ، ( 1 ) تقريبا دچار وحشت مىشود . تاورنيه متذكر مىشود كه 20000 نفر براى ساخت تاج محل كار كردهاند . تأسيسات در باغى سنتى كه بنا در كانال آب وسط آن منعكس است ( چيزى كه براى مقبرههاى قبلا ياد شده تصميمگيرى شده بود ، ولى كاملا تحقق پيدا نكرد ) از مدل سنتى نه برابرى كه براى نخستينبار در مقبرهء همايون به تكامل رسيد ، پيروى مىكند . اگرچه وسعت بناى مقبره ، در واقع روضهء منوره « 1 » ، اعجابانگيز است ، بيننده وقتى نقش برجستههاى بىشمار زيبا - بيشتر گل و شكوفه - از سنگ مرمر را كشف مىكند كه ديوارهاى نماى بنا با آنها تزيين شدهاند و تصور سبكى و البته شفافيت را تشديد مىكنند ، باز هم بيشتر تعجب مىكند . ولى يك خبره ، از كتيبهء بسيار بزرگ دو در ورودى كه آيههايى از قرآن در حروفى از سنگ مرمر سياه با زيبايى بىنقص در بر دارد ، شگفتزده مىشود . از روى ايوان وسيع سمت پشت رود يومنا ديده مىشود و از فاصلهء دور دژ قرمز در معرض ديد قرار دارد . ساختمانهاى كوچك بىشمارى - يك مسجد ، مقبرههاى تعدادى از خاندان مغول ، به ويژه خانمهاى وابستهء نزديك ، خانههايى براى كاركنان و برخى ديگر - نخست با سر كردن مدت طولانىتر در محدودهء اراضى وسيع كشف مىشوند .
غالبا هويت معماران اين بنا مورد بحث قرار مىگيرد . نفوذ معماران فرانسوى و ايتاليايى مورد حدس و گمان است ، ولى به نظر مىرسد كه معمار استاد احمد لاهورى ملقب به نادر العصر « 2 » ، ( ف . 1649 ) ، براى ساخت بخش عظيمى از بنا مسئول بوده است . او در دژ قرمز در شاه جهانآباد نيز همكارى داشته است .
خوشنويس كتيبهء استادانه ، احمد خان ( ف . 1644 ) بوده است .
تغيير حال و هواى هندى در هند مغول را نمىتوان در هيچ كجا شديدتر از مقايسهء تاج محل با بناى مقبرهاى كه اورنگ زيب پسر شاه جهان و ممتاز محل حدود 20 سال بعد در سال 1660 دستور ساخت آن را براى همسرش « ربيعهء دورانى » در اورنگ آباد در دكن داده است ، تشخيص داد . با وجود اينكه آن بناى تنگ جمع و جور هنوز هم داراى جاذبهاى مسلم است ، اثرى مثل يك تاج محل تحليل رفته و جمع شده باقى مىگذارد كه به جاى سنگ مرمر نمايى از چوناى « 3 » درخشان دارد كه يك ساروج كاملا نرم و پرداخت شده و جلا داده شده و آيينه مانند است .
هامش
( 1 ) .rauza - imunawwara .( 2 ) .Nadiral - asr .( 3 ) .Chuna .