1 - شهر قم در عهد ناصرى از نگاه « بروگش » مستشرق آلمانى 1
27 - 30 نوامبر 1860 م جمادى الاخر 1277 ه . ق
دكتر هينريش بروگش ، استاد دانشگاه برلين و شرقشناس بزرگ آلمانى بود ، كه سالها معاونت موزهء مصر در برلين را به عهده داشت . دكتر بروگش به عنوان مستشار همراه اعضاى سفارتى بود كه از طرف دولت پروس در سال 1859 به ايران اعزام شدند . يك سال بعد از ورود اين هيأت به ايران « بارون مينوتولى » سفير پروس گرفتار تب شديدى شد و درگذشت و دكتر بروگش بهجاى او عهدهدار مقام سفارت شد و در اين سمت چندبار به حضور ناصر الدين شاه رسيد . دكتر بروگش تقريبا به تمام شهرهاى ايران مسافرت كرد و خلاصهء مشاهدات و يادداشتهاى سفر خود را پس از بازگشت به آلمان در سال 1861 به صورت كتابى نوشت كه در همان سال در دو جلد در لايپزيك آلمان منتشر شد . 2 ذيلا آنچه را كه وى از مشاهدهء شهر قم تا ورود به تهران به رشتهء تحرير درآورده است به نظر مطالعهكنندگان گرامى مىرساند :
[ 26 نوامبر 1860 ] :
فرداى آن روز ، يعنى 27 نوامبر ، مىبايستى چهار فرسخ راه را در مدت تقريبا پنج ساعت طى كرده و خود را به منزل بعدى ، شهر قم مىرسانديم ، اما هنوز از چاپارخانهء پازنگان مسافت زيادى دور نشده بوديم كه باران گرفت . طولى نكشيد كه باران ، شدت پيدا كرد و تمام لباسهاى ما را خيس كرد و رطوبت باران را روى بدن خود احساس مىكرديم . در ارتفاعاتى كه حركت مىكرديم اين باران به صورت سيلابهايى روان بود و