پانويسهاى فصل پنجم
( 1 ) - استهلال : جستجوى ماه نو كردن ، ماه نو ديدن . فرهنگ عميد .
( 2 ) - در اصل : خيمگاه . تا آخر صحيح شد .
( 3 ) - مفوّض : تفويض شده ، واگذار شده . فرهنگ عميد .
( 4 ) - همچون نقش روى سنگ و آب ميان گل .
( 5 ) - و نهاديم پيش روى ايشان سدّى و پشت سرشان نيز سدّى ، پس پوشانديمشان ، بنابراين آنها نمىبينند . ( سورهء يس / آيهء 9 )
( 6 ) - در اصل : گذشته .
( 7 ) - در اصل : عليهم السلام .
( 8 ) - در اصل : عملجات قرانتين .
( 9 ) - چگونگى برخورد عضد الملك قاجار با يكى از اصول مهم بهداشتى يعنى قرنطينه را مىتوان به حساب جهالت و كمدانشى او گذاشت . او كه از رجال سرشناس ايران بود ، چنين مىپنداشت ، واى به حال بقيهء مردم . و اينجا است كه به زحمات طاقتفرساى آن بزرگمرد تاريخ ايران ، ميرزا تقى خان امير كبير ، پى مىبريم . در ايران اولين بار قرنطينه به دستور امير شهيد برقرار شد . در آن روزگاران بيمارى مسرى و با عربستان و هندوستان به ايران مىآمد . مرحوم امير كبير دستور داد تا در مرزها قاعدهء گراختين ( قرنطينه ) برقرار شود و اشخاص پس از چند روز ماندن در قرنطينه و « دود دادن » و معاينهء حال ، داخل ايران شوند .
امير شهيد در ذيحجهء 1267 به اسكندر خان حاكم كرمانشاهان نوشت : « از قرارى كه عالىجاه ميرزا ابراهيم خان - كارپرداز اول دولت عليه مقيم دار السلام بغداد - نوشته است ، ناخوشى و با همهء عربستان را فراگرفته و از اول خانقين الى نجف طغيان تمام دارد ؛ اهالى بغداد كاملا متفرق شدهاند . البته آن مخدوم از تفصيل آنها بهتر استحضار دارند ، چون آنجا معبر عام است و هر روزه زوار عتبات و سايرين به همهء ممالك محروسه تردد دارند ، بسيار لازم است كه براى محافظت ممالك محروسه از آلودگى ناخوشى مزبور و نشر و سرايت آن به ممالك محروسه ، بناى گراختين - كه منفعت آن به كرات به تجربه رسيده -