( 2 ) دربارهء چند لغت
بيشكانى - بيستگانى ؟
اين كلمه در هر دو نسخه بيشكانى است ، كه من آن را بيستگانى نوشتهام ، و بارها درين كتاب مذكور افتاده است .
دربارهء كلمهء بيستگانى مرحوم سعيد نفيسى در تعليقات بيهقى ( 3 - 1062 ) شرحى ممتع دارد ، و من درين كتاب از مفاتيح العلوم خوارزمى آن را تعبير درى كلمهء عشرينيه تازى نوشتهام ، كه مواجب يك نفر سپاهى در ماهى 20 درهم بود ، و آن را سالى چهار بار مىپرداختند . ولى در ازمنهء ما بعد اين اصطلاح ديوانى و نظامى توسيع يافت ، و اگر مقدار و موعد اداى آن تغيير هم يافته باشد ، آن را به همان نام قديم خود استعمال كردند ، چنانچه نظاير آن در كلام شعراء و نويسندگان كتب فارسى موجود است .
چون باتفاق مورخان اسلامى ديوان خراج و لشكر را خليفهء ثانى عمر بن خطاب بنا نهاده است ، به خليفهء ثالث عثمان بن عفان . پس اين قول گرديزى مورد تأمل است كه گويد : « و لشكر را بيستگانى كرد . » يعنى خليفهء ثالث .