دقت و مهارت راجع به تجارت روسيه با آسياى ميانه تهيه كرده است ، به اطلاع ما مىرساند كه در مدت ده سال بين سنوات 1840 تا 1850 صادرات به 1014237 ليره ( 25355925 فرانك ) و واردات به 1343741 ليره ( 33643525 فرانك ) ترقى نموده است .
گذشته از اين اطلاعات يك نگاه به بازارهاى بخارا و خيوه و كارشى كافى است كه انسان پى به اهميت اين شعبه از تجارت روس ببرد و بدون كوچكترين اغراق ميتوان تصديق كرد كه هيچ خانه و حتى هيچ چادرى در آسياى ميانه يافت نميشود كه مقدارى اسباب ساخت روسيه در آن وجود نداشته باشد . مهمترين تجارت عبارت است از آهنهاى گداخته شده كه بالاخص در ساختن ديگچه و پارچ به كار ميرود و از سيبرى جنوبى و مخصوصا از كارخانههاى كوه اورال وارد ميكنند .
بيش از سه هزار شتر فقط در زير همين يك قلم كالا مىباشد كه در بخارا و تاشكند و خيوه مورد معامله قرار ميگيرد ، پس از آن در درجهء دوم آهن ساخته و پرداخت نشده و مفرغ و پارچههاى نخى روسى و پارچههاى كتانى و موصلى و سماور و اسلحه و چاقو و غيره است . چون قيمت ماهوت گران است چندان مشترى هم ندارد و لذا بندرت پيدا مىشود . اجناس فوق از بخارا و كارشى نهتنها به بقيهء نقاط تركستان بلكه به ميمنه و هرات و قندهار و كابل هم حمل مىشود . درست است كه اين دو شهر اخير به پيشاور و كراچى نزديكترند ولى در آنجا كالاهاى روسى را باوجود اينكه جنسشان از كالاهاى انگليسى پستتر است معذلك ترجيح ميدهند . اين موضوع ممكن است اسباب تعجب شود ولى معذلك مطلب بسيار ساده است .
هامش
براى شرح و بسط بيشتر به گزارش دبيرخانهء سفارت و وزارت مختار اعليحضرت راجع به كارخانه ها و تجارت و غيره چاپ سال 1862 صفحه 313 .( Reports by her Majesty , s secretaries of embassy and legation on the manu - factures , commerce , etc . 1882 , No . V . p 313 )مراجعه شود .